1. Giới thiệu

Có nhiều cách gọi/phân kỳ về lịch sử phát triển của nhân loại, quốc gia, dân tộc, của mỗi dòng tộc, gia đình, và thậm chí là của mỗi đời người như: giai đoạn, thời kỳ, thời đại, chặng đường, kỷ nguyên... Sau gần 80 năm lập nước, Việt Nam với thế và lực đã tích lũy được, đã hội tụ đủ điều kiện và đang đứng trước cơ hội lịch sử để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, kỷ nguyên phát triển, giàu mạnh.  Một trong những định hướng chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới là Chuyển đổi số, là động lực quan trọng phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới.

Bắt đầu từ năm 2025, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong mọi khía cạnh của đời sống - từ giáo dục, y tế, đến kinh tế và quản lý nhà nước - đang được ưu tiên hàng đầu. Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ đóng vai trò then chốt trong kỷ nguyên mới này với quan điểm “Đặc trưng của lực lượng sản xuất là sự kết hợp hài hòa giữa con người và trí tuệ nhân tạo”. Đây không chỉ là công nghệ hỗ trợ đơn thuần, mà được nhìn nhận như một đối tác chính yếu trong quá trình sản xuất và sáng tạo được xây dựng và phát triển để mô phỏng trí tuệ con người. Trí tuệ nhân tạo có tiềm năng tăng cường đáng kể năng lực ra quyết định, từ hoạch định chính sách đến điều hành doanh nghiệp, từ quản lý đô thị đến phát triển nông nghiệp.

Thông qua sưu tầm lược dịch các tài liệu có liên quan, bài viết này hướng đến giới thiệu mối quan hệ, tác động qua lại giữa công nghệ AI đến quá trình phát triển của Việt Nam trong thời kỳ mới. Đồng thời xem xét cách thức, những ảnh hưởng của AI đối với người dân trong kỷ nguyên số trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Bên cạnh đó, bài viết sẽ đưa ra một số nghiên cứu minh họa tình huống khuôn khổ pháp lý được sử dụng để cân bằng giữa đổi mới công nghệ và nâng cao cuộc sống của người dân, đồng thời đưa ra các khuyến nghị nhằm thúc đẩy sự phát triển hài hòa, lấy con người làm trung tâm trong không gian số.

2. Công nghệ AI – Những tác động mặt trái đối với con người

Trên thực tế, việc sử dụng công nghệ số tác động đến hầu như mọi khía cạnh của cuộc sống theo cả hai xu hướng tích cực và tiêu cực. Tuy nhiên, phần lớn lợi ích và sự quan tâm của người dân thường có xu hướng tập trung vào các quyền tự do ngôn luận và thông tin, quyền tự do hội họp và lập hội, quyền tự do đi lại, quyền riêng tư, quyền không phân biệt đối xử và quyền được bảo vệ bình đẳng. Ngoài ra, các quyền con người khác thường bị tác động, ảnh hưởng như: quyền được thụ hưởng về chăm sóc y tế - giáo dục, quyền được xét xử công bằng - hợp pháp trong tố tụng hình sự hay quyền của trẻ em và người di cư…thường không được chú ý đúng mức.

Trong khi đó AI là công nghệ có tiềm năng to lớn chưa được khai thác, kiểm soát đúng mức. Việc thiết kế và sử dụng AI không được kiểm soát đã tạo ra mối quan ngại chung, tác động xấu, bất bình đẳng đối với một số bộ phận nhất định người dân trong xã hội do “thuật toán thiên vị”. Các nghiên cứu chỉ ra rằng “khi việc sử dụng AI và các hệ thống ra quyết định tự động trở nên phổ biến hơn, có thể có những tác động không cân xứng và khác biệt đối với một số nhóm người (thiểu số, da màu…) phải đối mặt với sự bất bình đẳng một cách có hệ thống, nơi mà các thuật toán vô tình hay cố ý thiên vị được sử dụng”.

Một số tác động tiêu cực của công nghệ AI có chủ đích đối với người dân  thường xảy ra và được liệt kê như sau:

• Vi phạm quyền riêng tư:

Thu thập và phân tích dữ liệu cá nhân không minh bạch thông qua giám sát qua camera, hành vi trực tuyến. Nhiều hệ thống AI được thiết kế có chủ ý không có sự đồng ý rõ ràng của người dùng hoặc khai thác dữ liệu vượt quá mục đích ban đầu.

• Phân biệt đối xử qua thuật toán (algorithmic bias)

Cố ý tạo hoặc thiết kế dữ liệu lịch sử bị thiên lệch của đầu vào AI để tái tạo thành kiến về chủng tộc, giới tính, vùng miền. Ví dụ như: các chế độ an sinh xã hội và trợ cấp thất nghiệp có thể bị từ chối dựa trên các kết quả sai lệch được từ một chương trình được thiết kế với dữ liệu đầu vào đã thiên vị. Điều này dẫn đến các quyết định được đưa ra trên cơ sở này có thể vi phạm quyền lao động, an sinh xã hội…

• Kiểm duyệt và hạn chế tự do biểu đạt

Sự phổ biến rộng rãi của các nền tảng kỹ thuật số truyền thông xã hội, các ứng dụng nhắn tin xã hội và phương tiện truyền thông trực tuyến đã giúp cho việc truyền bá nhanh chóng và ồ ạt các ý kiến và thông tin qua biên giới đến nhiều đối tượng hơn. Sự bỏ bê hoặc lạm dụng của nhiều nền tảng sử dụng AI trong việc kiểm soát, tự động lọc hoặc xóa nội dung nhằm triệt tiêu các tiếng nói phản biện cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự lan truyền của thông tin sai lệch.

• Giám sát và theo dõi quy mô lớn (mass surveillance)

Công nghệ AI được dùng để theo dõi công dân thông qua công nghệ nhận diện khuôn mặt và phân tích hành vi.

• Xâm phạm quyền tự chủ và ra quyết định

Công nghệ AI có khả năng dần thay thế con người trong nhiều quyết định quan trọng như: cho vay tín dụng, chẩn đoán y khoa, xét tuyển việc làm… Thuật toán sai lệch sẽ làm cho quá trình này không minh bạch, không có quy trình phản biện hoặc kháng cáo. Người bị ảnh hưởng không biết vì sao mình bị từ chối và không có cách nào khiếu nại.

• Làm trầm trọng thêm khoảng cách số

Công nghệ AI có xu hướng phục vụ người có điều kiện tiếp cận tốt (sẵn sàng tài chính, ngôn ngữ phổ biến, hạ tầng mạnh…), khiến người nghèo, người yếu thế bị loại trừ khỏi các dịch vụ số và AI. Điều này có thể thấy trong các dịch vụ công hay thương mại… Việc thiếu dữ liệu ngôn ngữ thiểu số khiến người dân tộc không thể tiếp cận chatbot hoặc trợ lý AI bằng tiếng mẹ đẻ.

• Lợi dụng AI để thao túng thông tin (disinformation)

Công nghệ deepfake, chatbot tạo nội dung giả được dùng để lan truyền tin xấu độc, sai lệch, kích động thù hận....

Có thể thấy công nghệ số nói chung và AI nói riêng mang lại những rủi ro và tác động đáng kể đến quyền con người, bao gồm cả vi phạm hoặc lạm dụng quyền thực tế. Ngoài ra, những tác động này còn phức tạp hơn do thiếu minh bạch trong quá trình thiết kế, phát triển và triển khai các thuật toán và trách nhiệm giải trình trước công chúng đối với các nhà thiết kế, nhà phát triển và nhà điều hành. Ngoài ra, thường thiếu sự tham vấn hoặc tham gia của chủ sở hữu quyền trong các quy trình liên quan đến công nghệ.

Tuy nhiên, một khuôn khổ được luật hóa áp dụng cho việc phát triển và sử dụng các công nghệ này không phải lúc nào cũng được các nhà lập pháp, nhà hoạch định chính sách và các công ty kỹ thuật số hiểu rõ để có thể giúp cải thiện khả năng tuân thủ các luật, chính sách và hành vi cụ thể của các bên liên quan.

Phần dưới đây cung cấp phác thảo một số kinh nghiệm quốc tế trong việc hạn chế mặt tiêu cực và phát huy tiềm năng của công nghệ AI nhằm bảo vệ và thúc đẩy quyền con người:

3. Kinh nghiệm quốc tế và giải pháp toàn cầu

Ở cấp độ toàn cầu, từ những năm 2015 của thế kỷ XXI có thể được coi là bước ngoặt trong thảo luận quốc tế về quản trị AI, với việc AI trở thành chủ đề thảo luận riêng trong chương trình nghị sự của một loạt thể chế quốc tế. Năm 2018, tại Hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nền công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G-7), diễn ra ở Canada, các nhà lãnh đạo G-7 đã đưa ra Tầm nhìn chung Charlevoix về tương lai AI. Trên cơ sở đó, cơ chế Đối tác toàn cầu về AI (GPAI) ra đời vào năm 2020, đến nay đã có 29 nước thành viên tham gia, nòng cốt là các nước G-7 và Ban Thư ký được đặt tại Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Mới đây nhất, Hội nghị thượng đỉnh toàn cầu về AI lần thứ ba được tổ chức tại Pháp (tháng 2-2025) với sự thay đổi cách tiếp cận theo hướng khuyến khích đổi mới sáng tạo thay vì kìm hãm AI. Hội nghị kết thúc với việc 61 quốc gia nhất trí ký kết Tuyên bố chung về nhu cầu AI “mở, toàn diện và đạo đức”.

Ở cấp độ quốc gia, sự phát triển của AI và doanh nghiệp công nghệ đặt ra vấn đề về “chủ quyền số” của các quốc gia. Theo đó, các quốc gia đều tìm kiếm sự kiểm soát đối với kết cấu hạ tầng AI theo cách tiếp cận thể chế, đồng thời thiết lập năng lực kiểm soát thông qua kết cấu hạ tầng AI trên thực tiễn.

Bảng dưới đây tổng hợp các kinh nghiệm quốc tế tiêu biểu trong việc xây dựng chính sách và giải pháp ứng dụng AI nhằm hạn chế rủi ro và thúc đẩy quyền con người:

Tuy nhiên, trên thế giới hiện nay vẫn chưa có sự thống nhất về khái niệm “AI trách nhiệm”, nội hàm và phương thức triển khai. Bên cạnh đó là thách thức pháp lý, như địa vị pháp lý của AI, trách nhiệm pháp lý trong ứng dụng AI (trách nhiệm dân sự, hình sự, hành chính), bảo vệ dữ liệu cá nhân trong ứng dụng AI, quyền sở hữu trí tuệ trong ứng dụng AI. Đây được cho là các vấn đề mà các nước cần giải quyết trong thời gian tới để ứng dụng AI thực sự hiệu quả và có trách nhiệm. Ngoài ra, mặc dù AI đã được áp dụng tương đối rộng rãi trên nhiều lĩnh vực, từ quân sự, y tế, công nghệ, giao thông,... song đến nay chưa có một khuôn khổ điều chỉnh về AI nói chung hay AI trong các lĩnh vực cụ thể.

Phần 2 bài viết này sẽ giới thiệu thực tế phát triển AI tại Việt Nam và một số khuyến nghị hướng đến ứng dụng công nghệ AI để thúc đẩy quyền con người trong kỷ nguyên mới

Người thực hiện

                                                               Lê Việt Hưng

                                       Phòng Dịch vụ số - Cục Chuyển đổi số quốc gia

Tài liệu tham khảo:

https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/the-gioi-van-de-su-kien/-/2018/1102002/quan-tri-toan-cau-ve-tri-tue-nhan-tao--thuc-trang%2C-thach-thuc-va-mot-so-ham-y-chinh-sach.aspx

https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2023-03/Digital%20Tech%20Report.pdf

https://www.icj.org/wp-content/uploads/2022/05/Digital-Technologies-and-Human-Rights-Briefing-Paper-FINAL-VERSION-May-2022.pdf

https://international-review.icrc.org/articles/ai-humanitarian-action-human-rights-ethics-913

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381137/PDF/381137eng.pdf.multi