Giới thiệu

Việt Nam đang trong quá trình chuyển mình mạnh mẽ, với sự phát triển vượt bậc của công nghệ số trên mọi lĩnh vực, từ thương mại điện tử, tài chính, đến giáo dục và y tế, công nghệ. Chuyển đổi số đã trở thành chiến lược phát triển quốc gia, là động lực cốt lõi cho sự tăng trưởng kinh tế và nâng cao vị thế cạnh tranh của Việt Nam trong kỷ nguyên Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0)… đã và đang thay đổi cách thức vận hành, mang lại hiệu quả cao hơn và trải nghiệm tốt hơn cho người dân. Chính phủ và doanh nghiệp đang tích cực triển khai các chiến lược chuyển đổi số, tận dụng cơ hội từ cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là bước tiến quan trọng giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu.

Được định hướng bởi Nghị quyết số 52-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chương trình chuyển đổi số quốc gia, chuyển đổi số ở Việt Nam không chỉ tập trung vào chính phủ số (CPS) mà còn nhằm mục tiêu phát triển toàn diện kinh tế số (KTS) và xã hội số (XHS).

Bài viết này cung cấp một cái nhìn tổng quan về thực trạng chuyển đổi số, kinh tế số tại Việt Nam, phân tích bức tranh chung, và đi sâu vào xu hướng phát triển của các lĩnh vực trọng điểm như tài chính số, thương mại điện tử và truyền thông/nội dung số.

Bức tranh chung về chuyển đổi số và nền kinh tế số của Việt Nam

Hiện trạng: Việt Nam đang được quốc tế đánh giá là một thị trường chuyển đổi số năng động với tốc độ tăng trưởng nhanh.

Chỉ số chuyển đổi số quốc gia (DTI): Việt Nam liên tục cải thiện vị trí trên bảng xếp hạng Chính phủ điện tử/Chính phủ số của Liên Hợp Quốc và duy trì chỉ số DTI ở mức cao trong khu vực ASEAN (thường nằm trong Top 3-4).

Tỷ trọng kinh tế số (KTS) trong GDP: KTS Việt Nam (bao gồm ICT và kinh tế nền tảng) đang tăng trưởng hai con số. Theo ước tính, tỷ trọng KTS/GDP đã đạt khoảng 14-15% (số liệu ước tính gần nhất), tiệm cận mục tiêu 20% vào năm 2025.

Hạ tầng số: Tỷ lệ người dùng Internet và smartphone cao, tốc độ phủ sóng 4G/5G rộng khắp, và mạng lưới cáp quang đã phủ đến hầu hết các xã. Đây là nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế số và xã hội số.

 Những trụ cột chính của Chuyển đổi số Việt Nam

Thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực, người dân và cộng đồng doanh nghiệp là các yếu tố đóng vai trò nền tảng và quyết định đối với sự phát triển của kinh tế số và xã hội số. Mục tiêu chiến lược là bảo đảm công nghệ số và dữ liệu số phải được thấm sâu một cách tự nhiên và mặc định vào mọi mặt hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp cũng như sinh hoạt hàng ngày của người dân.

Quá trình chuyển đổi số của Việt Nam được xác định dựa trên bốn trụ cột chính, bao gồm: Thể chế số, Môi trường số, Kinh tế số và Xã hội số. Trong đó, trụ cột Thể chế số đóng vai trò là nền tảng và bệ đỡ pháp lý cho ba trụ cột còn lại. Để đạt được thành công trong chuyển đổi số, yêu cầu đặt ra là phải triển khai xây dựng đồng bộ và toàn diện các lĩnh vực này.

- Thể chế số: Bao gồm hệ thống chính sách, khung pháp lý, các quy định quản lý nhà nước và các hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cần thiết để phục vụ phát triển các hoạt động trong kinh tế số và xã hội số.

- Kinh tế số (KTS): Kinh tế số là thuật ngữ dùng để chỉ các hoạt động kinh tế dựa trên nền tảng công nghệ số và dữ liệu số nhằm nâng cao năng suất, tối ưu hóa quy trình và tạo ra giá trị gia tăng. Với mục tiêu là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, hình thành các ngành công nghiệp số mới.

Với mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam là nước có thu nhập cao, tập trung phát triển bốn lĩnh vực nêu trên là nhu cầu tất yếu và là con đường duy nhất. Khi đó, kinh tế số sẽ chiếm tỷ trọng cao so với các thành phần kinh tế khác. Theo Quyết định số 411/QĐ-TTg, ngày 31-3-2022, Thủ tướng phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng 2030, thì mục tiêu phát triển kinh tế số đến năm 2025, định hướng năm 2030.

- Xã hội số (XHS): Là một xã hội tích hợp công nghệ số một cách tự nhiên và mặc định vào mọi mặt đời sống. Người dân được kết nối, có khả năng tương tác và thành thạo kỹ năng số để sử dụng các dịch vụ số. Trên cơ sở đó, hình thành các mối quan hệ mới trong môi trường số, hình thành thói quen số và văn hóa số.

Với mục tiêu xây dựng công dân số, nâng cao chất lượng sống thông qua các dịch vụ số. Hiện đã phát triển y tế số, giáo dục số (e-learning, telehealth), và phổ cập kỹ năng số cộng đồng.

 Thách thức chung

Dù có nhiều thành tựu, Việt Nam vẫn đối mặt với các rào cản lớn: Rào cản thể chế/pháp lý (đặc biệt là khung pháp lý về dữ liệu và định danh số), hạ tầng dữ liệu rời rạc (khó khăn trong chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành), và thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao (đặc biệt trong AI, Big Data và An toàn thông tin).

 Xu hướng phát triển của một số lĩnh vực trong nền kinh tế số Việt Nam

Kinh tế số Việt Nam được thúc đẩy bởi sự tăng trưởng vượt bậc của một số lĩnh vực trọng điểm: Tài chính số, thương mại điện tử và truyền thông/nội dung số.

 Tài chính số và công nghệ tài chính (Fintech)

 Khái niệm và bối cảnh

Tài chính số: Là việc cung cấp các sản phẩm và dịch vụ tài chính thông qua công nghệ số (Digital Banking, Mobile Money, Lending Platform,...).

Công nghệ tài chính (Fintech): Các công ty công nghệ cung cấp các giải pháp đổi mới, thường tập trung vào các phân khúc nhỏ của chuỗi giá trị tài chính (ví dụ: thanh toán, cho vay ngang hàng - P2P Lending).

 Xu hướng phát triển lĩnh vực tài chính số

Tốc độ tăng trưởng và quy mô: Việt Nam là một trong những thị trường Fintech phát triển nhanh nhất khu vực Đông Nam Á. Tổng giá trị giao dịch số (Digital Transaction Value) tăng trưởng liên tục.

Thanh toán không dùng tiền mặt: Là mũi nhọn chính. Sự phát triển của QR Code, Mobile Money và ví điện tử đã tạo ra sự thay đổi hành vi mạnh mẽ, đặc biệt ở khu vực nông thôn và các SMEs.

Vai trò của Mobile Money: Giúp phổ cập tài chính cho người dân không có tài khoản ngân hàng, đặc biệt quan trọng trong chiến lược xã hội số.

Ngân hàng số (Digital Banking): Các ngân hàng truyền thống đã và đang đầu tư mạnh vào chuyển đổi số, triển khai eKYC (định danh khách hàng điện tử) và mở tài khoản trực tuyến 100%, tạo ra các mô hình ngân hàng không chi nhánh (Branchless Banking).

Xu hướng tài chính số và công nghệ tài chính đang phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là với sự phổ biến của các dịch vụ ngân hàng số, ví điện tử và nền tảng cho vay ngang hàng. Người tiêu dùng Việt Nam ngày càng ưa chuộng các dịch vụ tài chính tiện lợi và linh hoạt, điều này thúc đẩy sự bùng nổ của tài chính số. Đồng thời, các công nghệ như Blockchain và tài chính phi tập trung (DeFi) cũng bắt đầu thu hút sự quan tâm tại Việt Nam, mở ra cơ hội mới cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Với sự hỗ trợ từ chính phủ trong việc thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển hạ tầng công nghệ, Việt Nam đang trở thành một trong những thị trường năng động nhất trong lĩnh vực công nghệ tài chính, hứa hẹn sẽ tiếp tục dẫn đầu trong việc áp dụng các giải pháp tài chính số trong tương lai.

Thách thức: Vấn đề an ninh, an toàn thông tin trong giao dịch tài chính, thiếu hành lang pháp lý cho P2P Lending và các mô hình cho vay mới, cùng với rủi ro về tín dụng đen ẩn dưới vỏ bọc Fintech.

Thương mại điện tử (TMĐT)

Khái niệm và bối cảnh

Thương mại điện tử: Bao gồm các giao dịch mua bán sản phẩm và dịch vụ trên các nền tảng Internet (B2C, C2C, B2B).

Động lực tăng trưởng: Dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng internet cao, và sự phổ biến của smartphone là các yếu tố thúc đẩy chính. Thương mại điện tử được coi là trụ cột chính của kinh tế số.

Xu hướng phát triển lĩnh vực thương mại điện tử

GMV (Gross Merchandise Value) và Thị phần: Việt Nam là thị trường có GMV cao và ổn định trong khu vực, thường nằm trong Top 3-5 ASEAN. Thị trường bị chi phối bởi các sàn lớn (Shopee, Lazada, Tiki, Sendo).

Sự trỗi dậy của Social Commerce (Thương mại Xã hội): Sự bùng nổ của các nền tảng video ngắn (TikTok, YouTube Shorts) đã thúc đẩy mạnh mẽ mô hình Livestream Commerce. Đây là xu hướng cạnh tranh gay gắt với các sàn thương mại điện tử truyền thống.

Sự tích hợp giữa thương mại điện tử và Logistics: Các sàn thương mại điện tử đầu tư sâu vào hệ thống Logistic (Kho bãi thông minh, vận chuyển chặng cuối - Last-mile delivery) để rút ngắn thời gian giao hàng và kiểm soát chất lượng dịch vụ. Logistic đã trở thành một phần không thể tách rời của chuyển đổi số thương mại điện tử.

Thương mại điện tử

Thị trường thương mại điện tử của Việt Nam năm 2024 ước tính đạt 22 tỷ USD, đứng thứ ba tại khu vực Đông Nam Á, sau Indonesia (65 tỷ USD) và Thái Lan (26 tỷ USD).

Hình 1. GMV Thương mại Điện tử tại Việt Nam qua các năm

Nguồn: Báo cáo E-conomy của Google (2024)

Năm 2024, thị trường thương mại điện tử tại Việt Nam đã tăng trưởng 18% so với năm ngoái, nhanh thứ ba trong khu vực, sau Philippines (23%) và Thái Lan (19%).

Hình 2. Thị phần doanh thu của các nền tảng thương mại điện tử nửa đầu năm
Nguồn: Metric

Các nền tảng thương mại điện tử bán lẻ nổi bật trong năm 2024 bao gồm Shopee, Tiktok Shop, Lazada và Tiki. Trong đó, Shopee và Tiktok Shop chiếm gần 90% thị phần doanh thu của toàn bộ thị trường thương mại điện tử.

Xu hướng phát triển lĩnh vực thương mại điện tử

Trong kỷ nguyên kinh tế số, hệ thống thương mại điện tử đã và đang trở thành nhân tố trung tâm của nền kinh tế toàn cầu, được kiến tạo dựa trên sự liên kết chặt chẽ giữa chuỗi cung ứng đầu vào và kênh phân phối sản phẩm.

Xu hướng phát triển thương mại điẹn tử hiện nay không chỉ giới hạn ở việc chuyển giao sản phẩm và dịch vụ một cách hiệu quả, mà còn tích hợp các công nghệ và lĩnh vực tiên tiến như: nhà máy thông minh, logistics thông minh, tài chính số và marketing số. Đồng thời, việc ứng dụng các công nghệ như phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và Trí tuệ nhân tạo (AI), điển hình là chatbot hỗ trợ khách hàng và hệ thống gợi ý sản phẩm cá nhân hóa, đã góp phần tối ưu hóa quy trình vận hành, nâng cao chất lượng trải nghiệm khách hàng và tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thị trường thương mại điện tử Việt Nam được dự báo sẽ duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân trên 19% mỗi năm, dự kiến đạt quy mô 63 tỷ USD vào năm 2030. Với tốc độ này, Việt Nam được kỳ vọng sẽ vượt qua Thái Lan, xếp vị trí thứ hai trong khu vực Đông Nam Á, chỉ đứng sau Indonesia.

Thách thức: Vấn đề hàng giả, hàng nhái và quản lý thuế đối với các giao dịch thương mại điện tử xuyên biên giới và trên các nền tảng Social Commerce.

 Truyền thông số, nội dung số và quảng cáo

 Truyền thông số và nội dung số

Khái niệm: Truyền thông số là việc sử dụng các kênh và nền tảng số (mạng xã hội, OTT, ứng dụng di động) để phân phối nội dung. Nội dung số bao gồm E-book, game online, video (OTT), nhạc số và các sản phẩm thông tin số khác.

Năm 2024, Việt Nam đạt 6 tỷ USD GMV truyền thông số, chỉ sau Indonesia (8 tỷ USD) và Thái Lan (6 tỷ), nhưng có tốc độ tăng trưởng cao nhất khu vực (14%).

Hình 3. GMV truyền thông số tại Việt Nam các năm gần đây

Nguồn: Google, Temasek, and Bain, e-Conomy SEA 2024

Năm 2024, thị trường truyền thông số tại Việt Nam đã tăng trưởng 14% so với năm ngoái. Dự kiến tiếp tục tăng trưởng đến năm 2030 và đạt 11 tỷ USD.

Xu hướng:

Sự thống trị của OTT (Over-The-Top): Sự thay đổi từ truyền hình truyền thống sang các dịch vụ video theo yêu cầu (Netflix, YouTube, các nền tảng OTT trong nước).

Gaming và Esport: Thị trường game online Việt Nam là một trong những thị trường lớn nhất Đông Nam Á, đóng góp đáng kể vào doanh thu của ngành nội dung số.

Sự phát triển của Content Creator: Mạng xã hội tạo điều kiện cho sự xuất hiện của hàng triệu người sáng tạo nội dung (KOL, KOC), trở thành kênh truyền thông và bán hàng hiệu quả.

Nội dung số: Trò chơi điện tử và video theo nhu cầu là hai nội dung số có tổng doanh thu cao nhất tại Việt Nam năm 2023. Trong đó, video theo nhu cầu đạt mức tăng trưởng 18% so với cùng kỳ năm trước.

Quảng cáo số

Xu hướng:

Chi tiêu quảng cáo số tăng vượt trội: Chi tiêu cho quảng cáo số tại Việt Nam tăng trưởng nhanh hơn chi tiêu cho quảng cáo truyền thống, tập trung chủ yếu vào Google và Meta (Facebook).

Quảng cáo theo hiệu suất (Performance Marketing): Chuyển đổi số cho phép các doanh nghiệp tối ưu hóa ngân sách quảng cáo dựa trên dữ liệu, hướng đến các mục tiêu đo lường được (lượt nhấp, chuyển đổi, doanh thu).

Marketing Cá nhân hóa (Personalized Marketing): Sử dụng Big Data và AI để hiển thị quảng cáo phù hợp với từng đối tượng khách hàng, tối ưu hóa tỷ lệ chuyển đổi.

Hình 4. Chi tiêu quảng cáo số theo các danh mục tại Việt Nam năm 2023 (triệu USD)

Nguồn: Báo cáo Digital 2024: Vietnam

Năm 2023, tổng chi tiêu cho quảng cáo số tại Việt Nam tăng 11% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, quảng cáo tìm kiếm trực tuyến và banner chiếm ưu thế rõ rệt, nhấn mạnh vai trò của các nền tảng công nghệ lớn như Google, Facebook.

Sự phát triển mạnh mẽ của các phương tiện truyền thông xã hội (như Facebook, TikTok, YouTube) và các nền tảng phát trực tuyến (Netflix, Spotify) đã cơ bản thay đổi phương thức tiếp cận thông tin và hoạt động giải trí của người dùng.

Trong tương lai, xu hướng truyền thông trực tuyến được dự báo sẽ tiếp tục bùng nổ, đặc biệt là nhờ vào việc áp dụng công nghệ Trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích, gợi ý nội dung cá nhân hóa. Điều này nhằm mang lại trải nghiệm tối ưu và ngày càng cá nhân hóa cho người sử dụng.

Đồng thời, sự kết hợp với các công nghệ mới như thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) sẽ mở ra những trải nghiệm tương tác phong phú, cho phép người dùng không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn tham gia vào các hoạt động giải trí và tương tác trực tuyến một cách sinh động. Lĩnh vực truyền thông trực tuyến của Việt Nam được kỳ vọng sẽ duy trì tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ, gắn liền với việc đa dạng hóa nội dung và phát triển các hình thức giải trí mới.

Thách thức: Vấn đề quản lý nội dung quảng cáo (Content Moderation), bảo vệ dữ liệu cá nhân người dùng trong hoạt động quảng cáo số, và sự độc quyền của các nền tảng quảng cáo xuyên biên giới.

 Kết luận

Tổng quan nghiên cứu cho thấy chuyển đổi số và kinh tế số của Việt Nam đang ở giai đoạn tăng tốc, với sự chuyển dịch mạnh mẽ trong hành vi người tiêu dùng và mô hình kinh doanh. Thành công đạt được là nhờ vào nền tảng hạ tầng số tốt, dân số trẻ và sự quyết tâm chính trị.

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu trở thành quốc gia số phát triển, Việt Nam cần phải tập trung giải quyết các thách thức mang tính hệ thống, đặc biệt là hoàn thiện thể chế, pháp lý cho dữ liệu và định danh số, cũng như đầu tư mạnh mẽ vào nguồn nhân lực chất lượng cao để làm chủ các công nghệ cốt lõi. Việc hỗ trợ và quản lý hiệu quả các lĩnh vực trọng điểm như tài chính số, thương mại điện tử và nội dung số sẽ là chìa khóa để đảm bảo sự phát triển bền vững và toàn diện của nền kinh tế số Việt Nam.

Mai Xuân Cường