Trong bối cảnh toàn cầu đang chứng kiến cuộc đua công nghệ khốc liệt về Trí tuệ nhân tạo (AI), Trung Quốc đã khẳng định vị thế là một trong những cường quốc dẫn đầu, đặt mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới AI hàng đầu thế giới vào năm 2030. Tuy nhiên, cùng với tốc độ phát triển vượt bậc, Chính phủ Trung Quốc nhận thức rõ tầm quan trọng của việc định hình hướng đi có trách nhiệm cho công nghệ này.

Hình 1: Tầm nhìn của Trung Quốc để dẫn đầu thế giới về Trí tuệ nhân tạo

Để giải quyết những thách thức đạo đức, pháp lý và xã hội tiềm ẩn, “Nguyên tắc quản trị trí tuệ nhân tạo thế hệ mới - Phát triển trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm của Trung Quốc” đã được ban hành vào năm 2019 nhằm định hướng toàn bộ hệ sinh thái AI phát triển theo hướng vừa nhanh, vừa có kiểm soát, vừa phục vụ mục tiêu ổn định và phát triển bền vững. Tài liệu này không chỉ là một bộ quy tắc đơn thuần mà còn là tuyên bố chính sách quan trọng, phác thảo khuôn khổ đạo đức và trách nhiệm xã hội, nhằm đảm bảo AI phục vụ mục tiêu tăng cường phúc lợi cộng đồng và củng cố ổn định xã hội.

Khác với các khuôn khổ quản trị AI thiên về khía cạnh đạo đức học thuật hoặc pháp lý thuần túy, các nguyên tắc quản trị trí tuệ nhân tạo thế hệ mới của Trung Quốc được thiết kế như một tuyên bố chính sách tổng hợp, có tính định hướng chiến lược cho cả khu vực công và khu vực tư. Bộ nguyên tắc này phản ánh rõ cách tiếp cận đặc trưng của Trung Quốc, trong đó quản trị AI được xem là một phần hữu cơ của quản trị quốc gia trong kỷ nguyên số, gắn chặt với các mục tiêu phát triển kinh tế, quản lý xã hội và bảo đảm an ninh công nghệ.

Một đặc điểm nổi bật trong cách tiếp cận của Trung Quốc là việc coi quản trị trí tuệ nhân tạo là một quá trình xuyên suốt vòng đời công nghệ, thay vì chỉ tập trung vào khâu ứng dụng cuối cùng. Theo đó, các nguyên tắc quản trị không chỉ hướng tới việc kiểm soát rủi ro khi AI được triển khai trong thực tế, mà còn nhấn mạnh yêu cầu quản trị ngay từ khâu thiết kế thuật toán, xây dựng mô hình, thu thập và xử lý dữ liệu huấn luyện. Cách tiếp cận này phản ánh nhận thức rằng các rủi ro của AI, đặc biệt là rủi ro về sai lệch, thiếu minh bạch và tác động xã hội, thường hình thành từ rất sớm trong chuỗi phát triển công nghệ.

Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích tám trụ cột cốt lõi của nguyên tắc quản trị AI của Trung Quốc, bao gồm các yêu cầu về tăng cường phúc lợi, minh bạch, an toàn và khả năng kiểm soát. Qua đó, chúng ta sẽ hiểu rõ cách Trung Quốc đang tìm cách cân bằng giữa việc thúc đẩy đổi mới công nghệ mạnh mẽ và việc thiết lập một khuôn khổ đạo đức hài hòa, đảm bảo AI được phát triển và sử dụng một cách có trách nhiệm và tuân thủ các giá trị cốt lõi của quốc gia.

Ngày 17/6/2021, Ủy ban chuyên môn quản trị Trí tuệ nhân tạo thế hệ mới quốc gia, thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ Trung Quốc đã ban hành “Nguyên tắc quản trị trí tuệ nhân tạo thế hệ mới - Phát triển trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm của Trung Quốc” (gọi tắt là “Nguyên tắc quản trị”), trong đó đề xuất khuôn khổ và hướng dẫn hành động quản trị trí tuệ nhân tạo. Nguyên tắc quản trị AI của Trung Quốc không chỉ là bộ quy tắc đạo đức mà còn là một bản tuyên ngôn chính sách, định hướng cho toàn bộ cộng đồng nghiên cứu và công nghiệp AI trong nước.

Nguyên tắc quản trị nhằm mục đích phối hợp tốt hơn mối quan hệ giữa phát triển trí tuệ nhân tạo và quản trị, bảo đảm sự an toàn, khả năng kiểm soát và độ tin cậy của trí tuệ nhân tạo, thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội và sinh thái bền vững. Nguyên tắc quản trị này nêu bật chủ đề phát triển trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm và nhấn mạnh tám nguyên tắc về phát triển và ứng dụng AI có trách nhiệm dưới đây:

1- Hài hòa và thân thiện (Harmony and Friendliness). Sản phẩm trí tuệ nhân tạo phải nhằm mục đích nâng cao phúc lợi chung, phù hợp với các giá trị và đạo đức con người, thúc đẩy sự hòa hợp giữa con người và máy móc, phục vụ sự tiến bộ và văn minh; phải dựa trên việc bảo đảm an sinh xã hội và tôn trọng quyền và lợi ích con người, tránh và nghiêm cấm lạm dụng, sử dụng cho mục đích xấu.

2- Sự công bằng và công lý (Fairness and Justice). Nguyên tắc này yêu cầu các nhà phát triển phải tích cực tìm cách loại bỏ sự thiên vị thuật toán (algorithmic bias) trong dữ liệu huấn luyện và mô hình AI. Mục tiêu là đảm bảo mọi người, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo hay vùng miền, đều có cơ hội tiếp cận và hưởng lợi công bằng từ các dịch vụ và quyết định dựa trên AI. Phát triển của trí tuệ nhân tạo cần thúc đẩy sự công bằng, bảo vệ quyền và lợi ích của các bên liên quan và thúc đẩy các cơ hội phát triển bình đẳng. Bằng cách liên tục cải tiến trình độ kỹ thuật và phương pháp quản trị, các hệ thống AI phải loại sự thiên vị và phân biệt đối xử trong các quá trình thu thập dữ liệu, thiết kế thuật toán, phát triển công nghệ, phát triển và ứng dụng ở mọi lĩnh vực. 

3- Tính toàn diện và chia sẻ (Inclusivity and Sharing). Hệ thống AI cần thúc đẩy phát triển xanh và đáp ứng các yêu cầu thân thiện với môi trường, bảo tồn tài nguyên; thúc đẩy sự phát triển mang tính kết hợp, thúc đẩy chuyển đổi và nâng cấp mọi tầng lớp xã hội và thu hẹp khoảng cách giữa các khu vực; thúc đẩy phát triển toàn diện; thúc đẩy phát triển vì mục đích chung, tránh độc quyền về dữ liệu và nền tảng, khuyến khích cạnh tranh mở và có trật tự.

4- Tôn trọng quyền riêng tư (Respect Privacy). Nguyên tắc này tái khẳng định tầm quan trọng của việc tuân thủ luật pháp về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nguyên tắc này yêu cầu các hệ thống AI phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc về thu thập, lưu trữ, xử lý và sử dụng dữ liệu. Cá nhân phải có quyền kiểm soát dữ liệu của mình và được thông báo rõ ràng về cách dữ liệu đó được AI sử dụng. Tôn trọng và bảo vệ quyền riêng tư cá nhân; bảo vệ quyền được biết và các lựa chọn cá nhân. Thiết lập các quy định và giới hạn trong thu thập, lưu trữ, xử lý và sử dụng thông tin cá nhân; cơ chế thu hồi ủy quyền dữ liệu cá nhân; không có các hành vi trộm cắp, giả mạo, rò rỉ cũng như các cách thức thu thập và sử dụng thông tin cá nhân bất hợp pháp khác.

5- An toàn và có thể kiểm soát được (Ensuring Safety and Controllability). Thể hiện tính minh bạch, khả năng giải thích, độ tin cậy và khả năng kiểm soát, có thể kiểm tra, giám sát, truy nguyên tính mạnh mẽ và tính đáng tin cậy. Đây là trụ cột kỹ thuật quan trọng nhất trong tám nguyên tắc. Các hệ thống AI phải:

Được thiết kế để ổn định, đáng tin cậy và có thể dự đoán được.

Tích hợp các cơ chế an toàn mạnh mẽ để ngăn ngừa các lỗi hệ thống hoặc các hành vi ngoài ý muốn.

Luôn duy trì khả năng giám sát của con người (Human Oversight), cho phép con người can thiệp hoặc tắt hệ thống, đặc biệt trong các ứng dụng có rủi ro cao.

6- Chia sẻ trách nhiệm (Shared Responsibility). Nguyên tắc này giải quyết vấn đề trách nhiệm pháp lý khi AI gây ra thiệt hại hoặc lỗi. Nguyên tắc này yêu cầu thiết lập các cơ chế trách nhiệm rõ ràng trong toàn bộ chuỗi phát triển và sử dụng AI, xác định chủ thể (nhà phát triển, nhà cung cấp, hoặc người dùng cuối) chịu trách nhiệm cuối cùng. Nhà phát triển, người dùng trí tuệ nhân tạo và các bên liên quan khác phải có tinh thần trách nhiệm xã hội và kỷ luật tự giác cao, tuân thủ nghiêm ngặt luật pháp, quy định, đạo đức và các tiêu chuẩn phù hợp. Thiết lập cơ chế giải trình trí tuệ nhân tạo để làm rõ trách nhiệm của nhà phát triển, vận hàn và người sử dụng. Trong quá trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo, quyền được biết của con người cần được đảm bảo và cần được thông báo về những rủi ro, tác động có thể xảy ra. Ngăn chặn việc sử dụng trí tuệ nhân tạo cho các hoạt động bất hợp pháp.

7- Hợp tác cởi mở (Open Collaboration). Nguyên tắc này khuyến khích Trung Quốc hợp tác với cộng đồng quốc tế trong việc chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm quản trị và cùng nhau thiết lập các tiêu chuẩn AI toàn cầu. Mục tiêu là đóng góp vào sự phát triển AI có lợi cho toàn nhân loại. Khuyến khích trao đổi và hợp tác xuyên ngành, xuyên lĩnh vực, xuyên khu vực và xuyên biên giới, đồng thời thúc đẩy sự tương tác phối hợp giữa các tổ chức quốc tế, các cơ quan chính phủ, tổ chức nghiên cứu khoa học, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và công chúng trong quá trình phát triển. và quản trị trí tuệ nhân tạo. Thực hiện đối thoại và hợp tác quốc tế, đồng thời thúc đẩy hình thành khuôn khổ và tiêu chuẩn quản trị AI quốc tế với sự đồng thuận rộng rãi trên tiền đề tôn trọng đầy đủ các nguyên tắc và thực tiễn quản trị AI ở nhiều quốc gia khác nhau.

8- Quản trị linh hoạt (Agile Governance). Đây là nguyên tắc quản trị, nhấn mạnh việc phát triển AI phải luôn nằm trong khuôn khổ pháp luật và đạo đức xã hội hiện hành của Trung Quốc. Điều này bảo đảm rằng sự phát triển công nghệ không đi chệch khỏi các giá trị cốt lõi và ổn định xã hội. Tôn trọng quy luật phát triển của trí tuệ nhân tạo, đồng thời thúc đẩy sự phát triển sáng tạo, có trật tự của trí tuệ nhân tạo, kịp thời phát hiện và giải quyết các rủi ro có thể xảy ra. Liên tục cải tiến các phương tiện kỹ thuật thông minh, tối ưu hóa cơ chế quản lý, cải tiến hệ thống quản trị và thúc đẩy các nguyên tắc quản trị trong toàn bộ vòng đời của các sản phẩm và dịch vụ trí tuệ nhân tạo. Tiếp tục nghiên cứu, dự đoán những nguy cơ tiềm ẩn của trí tuệ nhân tạo tiên tiến hơn trong tương lai để đảm bảo trí tuệ nhân tạo luôn phát triển theo hướng có lợi cho nhân loại.

Kết luận

“Nguyên tắc quản trị trí tuệ nhân tạo thế hệ mới của Trung Quốc” là một tài liệu nền tảng, phản ánh nỗ lực chủ động của Trung Quốc trong việc định hình một tương lai AI có trách nhiệm. Các nguyên tắc quản trị trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc cho thấy Trung Quốc đang tìm cách hài hòa hóa giữa tốc độ phát triển công nghệ (tăng tốc đổi mới) và sự ổn định xã hội (quản trị có trách nhiệm). Bằng cách nhấn mạnh vào “tính an toàn, khả năng kiểm soát, công bằng và trách nhiệm chia sẻ”, Trung Quốc không chỉ đặt ra tiêu chuẩn cho các doanh nghiệp công nghệ trong nước mà còn góp phần định hình cuộc thảo luận về quản trị AI trên toàn cầu.

Đây là một khuôn khổ sống, sẽ tiếp tục được điều chỉnh và hoàn thiện theo thời gian, nhưng hiện tại, các nguyên tắc này đã là một bộ quy tắc toàn diện nhất định hướng cho một cường quốc AI đang lên, với mục tiêu cuối cùng là bảo đảm cho Trí tuệ nhân tạo phục vụ sự tiến bộ và phúc lợi của nhân loại trong khuôn khổ giá trị của đất nước.

Kinh nghiệm quản trị trí tuệ nhân tạo cho Việt Nam từ bài học của Trung Quốc, đó là “không để phát triển công nghệ đi trước, khuôn khổ quản trị quá xa”. Việt Nam cần một cách tiếp cận chủ động, cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới công nghệ và thiết lập khuôn khổ đạo đức, pháp lý chặt chẽ. Việc tạo ra một “luật chơi” minh bạch và có trách nhiệm ngay từ đầu sẽ là chìa khóa để bảo đảm Trí tuệ nhân tạo phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững của Việt Nam.

Lê Thị Thùy Trang