1. Đòn bẩy cho nền kinh tế số

Trong thời đại số hóa, mọi quyết định của tổ chức, doanh nghiệp đều cần dựa trên dữ liệu. Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, trong chuyển đối số thì dữ liệu sẽ là trung tâm. Tuy nhiên, thực tế chỉ các doanh nghiệp lớn, sở hữu nền tảng, dịch vụ có hàng triệu người dùng là có lợi thế về dữ liệu.

Đa số các doanh nghiệp, tổ chức hiện nay đều không có dữ liệu đủ để phân tích, giải quyết các bài toán của riêng mình. Từ đó nảy sinh những nhu cầu rất lớn về mua bán, trao đổi dữ liệu. Bên cạnh đó, Trí tuệ nhân tạo AI cũng đòi hỏi một lượng dữ liệu lớn để thông minh hơn, trưởng thành hơn. Do đó, hơn bao giờ hết, sàn giao dịch dữ liệu là vô cùng cần thiết tại thời điểm này.

Sàn giao dịch dữ liệu ra đời không chỉ giúp các hoạt động liên quan đến dữ liệu diễn ra một cách minh bạch và an toàn, mà còn đảm bảo tính hợp pháp cho các giao dịch này. Điều này tạo ra một môi trường tin cậy cho cả người mua và người bán, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Sàn giao dịch dữ liệu có thể hiểu là nơi thực hiện chức năng giao dịch, trao đổi, mua bán, cung cấp các sản phẩm, dịch vụ liên quan đến dữ liệu một cách phù hợp, chính xác và hợp pháp đến các chủ thể yêu cầu dịch vụ.

Mặt khác, sàn giao dịch dữ liệu có khả năng thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế theo nhiều cách. Đầu tiên, nó cho phép chia sẻ dữ liệu hiệu quả, giúp các doanh nghiệp, tổ chức dễ dàng tìm thấy và mua bán dữ liệu cần thiết cho hoạt động kinh doanh và hoạch định chiến lược của họ.

Bên cạnh đó, sàn giao dịch cũng cung cấp các sản phẩm khác liên quan là dịch vụ phân tích và khai thác dữ liệu, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa giá trị từ dữ liệu mà họ sở hữu. Nhiều doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc khai thác dữ liệu, nhưng với sàn giao dịch, họ sẽ có nhiều lựa chọn hợp lý và hợp pháp.

Hơn nữa, việc có dữ liệu từ nhiều nguồn sẽ kích thích sự đổi mới sáng tạo, cho phép doanh nghiệp phát triển các ý tưởng, chiến lược và sản phẩm mới để đáp ứng nhu cầu thị trường.

Sàn giao dịch cũng tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, giúp giảm chi phí và rủi ro cho các doanh nghiệp. Việc trao đổi dữ liệu qua sàn giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý liên quan đến việc mua bán dữ liệu không rõ nguồn gốc hoặc sử dụng dịch vụ không tin cậy. Thêm vào đó, sàn giao dịch sẽ hoạt động theo cơ chế thị trường, đảm bảo chất lượng và tiêu chuẩn về dữ liệu, đồng thời được giám sát và quản lý độc lập để tuân thủ đúng quy định.

Trên thế giới, nhiều quốc gia phát triển như ở châu Âu, Trung Quốc, Mỹ, châu Á đã bước đầu có những sàn giao dịch dữ liệu và đạt những thành công nhất định. Các quốc gia sớm có sàn giao dịch dữ liệu không chỉ xây dựng những nền tảng mạnh mẽ cho việc chia sẻ dữ liệu mà còn sớm có điều kiện để hoàn thiện hành lang pháp lý và chính sách để hỗ trợ phát triển. Trong đó thúc đẩy sự hợp tác giữa các khu vực công và tư nhân, giúp khai thác dữ liệu một cách hiệu quả và bền vững.

Mặc dù sàn giao dịch dữ liệu cho phép trao đổi sản phẩm liên quan đến dữ liệu, nhưng cần phải nhấn mạnh rằng các dữ liệu được phép trao đổi thường là dữ liệu phi cá nhân hoặc đã được sự đồng ý của chủ thể.

Điều này đảm bảo rằng không phát sinh thêm các nguy cơ mới về lộ lọt dữ liệu cá nhân. Luật cũng sẽ quy định rất rõ các dữ liệu được mua bán trao đổi, định hướng chung sẽ là các dữ liệu không ảnh hưởng đến an ninh quốc gia hay quyền lợi hợp pháp của cá nhân và tổ chức.

Hình 1. Sàn giao dịch dữ liệu

Các cuộc tấn công từ chối dịch vụ hay tấn công mã hóa dữ liệu gây gián đoạn hoạt động, các hình thức tấn công có chủ đích APT nhằm đánh cắp và chỉnh sửa dữ liệu đều có thể xảy ra. Do đó, việc đảm bảo an ninh, an toàn hệ thống cũng cần được quan tâm, chú trọng.

"Sàn giao dịch dữ liệu không chỉ là một xu hướng tất yếu trong kỷ nguyên số mà còn là một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế, khuyến khích đổi mới sáng tạo và đảm bảo tính hợp pháp trong các giao dịch dữ liệu. Tuy sẽ có nhiều nguy cơ an ninh mạng không tránh khỏi, nhưng với những kinh nghiệm đảm bảo an ninh mạng, ứng phó sự cố đã có trong nước, chúng ta sẽ làm được và làm tốt việc bảo vệ cho sàn giao dịch dữ liệu bằng chính nguồn lực của Việt Nam

Cụ thể tại một sự kiện mới đây về tài sản mã hóa, chia sẻ với báo chí, ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA), tiết lộ Việt Nam dự kiến có khoảng 5 sàn sẽ được cấp phép thí điểm giao dịch tài sản số, có khả năng kết nối với các sàn quốc tế để đảm bảo tính thanh khoản và cạnh tranh. Ông Trung cũng tiết lộ tên một số công ty có thể tham gia thí điểm sàn giao dịch tài sản số như SSI (Công ty cổ phần chứng khoán SSI), TCBS (Công ty cổ phần chứng khoán Kỹ Thương).

Ngoài hai cái tên, ngân hàng MB cũng được nhắc đến gần như chắc chắn sẽ là một đơn vị tham giao vào thị trường giao dịch tài sản số, khi ngày 12/8, MB đã ký Biên bản ghi nhớ (MOU) hợp tác kỹ thuật với Dunamu - đơn vị vận hành Upbit, nền tảng tiền điện tử lớn nhất Hàn Quốc. Theo đó, Dunamu sẽ hỗ trợ MB thành lập sàn giao dịch tiền mã hóa (tiền điện tử) tại Việt Nam, đồng thời tham gia xây dựng luật, hệ thống và các cơ chế bảo vệ nhà đầu tư liên quan đến tài sản số.

Theo lãnh đạo Hiệp hội VBA, dự kiến các sàn giao dịch tài sản số sẽ cho phép giao dịch tài sản mã hóa phổ biến nhất như Bitcoin (BTC), Ethereum (ETH), các stablecoin như USDT/USDC… dự kiến có khoảng 50 loại tài sản số được đưa lên sàn giao dịch. Đáng chú ý, trong đó cho phép phát các tài sản mã hóa gắn với tài sản thực (RWA) để huy động vốn và chỉ dành cho người nước ngoài.

Trước đó, tại họp báo Chính phủ hồi đầu tháng 8, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho biết cơ quan này đang xây dựng dự thảo Nghị định về thí điểm giao dịch tài sản số, Bộ đã nghiên cứu rất nhiều kinh nghiệm của các nước trong khu vực và quốc tế. Trên cơ sở ý kiến chỉ đạo của Bộ chính trị, Chính phủ, Bộ Tài chính sẽ hoàn chỉnh dự thảo, trình Chính phủ ký ban hành, nếu sớm sẽ trong tháng 8.

Hiện đề án thí điểm thị trường tài sản mã hóa đã được cơ bản hoàn chỉnh trên các phương diện: tiêu chí lựa chọn tổ chức tham gia, điều kiện kỹ thuật, quy trình vận hành, năng lực tài chính và chuyên môn của các đơn vị đề xuất cung cấp dịch vụ.

Sau khi hoàn thiện các tiêu chí cụ thể, Bộ Tài chính sẽ công khai minh bạch các điều kiện này để tổ chức xét chọn. Trong giai đoạn thí điểm, sẽ có hơn một sàn giao dịch được phép hoạt động, nhằm tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Tuy nhiên, số lượng sẽ được kiểm soát ở mức hợp lý để thuận lợi cho việc theo dõi, đánh giá hiệu quả sau thí điểm.

Một điểm đáng chú ý trong đề án là việc Bộ Tài chính đề xuất khuyến khích thành phần kinh tế tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ trong thị trường tài sản mã hóa. Đề xuất này hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết 68 của Đảng về phát triển kinh tế tư nhân, đồng thời tạo điều kiện cho các doanh nghiệp có năng lực, có tính sáng tạo tham gia vào lĩnh vực mới.

Song song với cuộc đua của các sàn, một làn sóng khác đang âm thầm định hình lại thị trường: Mô hình bán hàng trực tiếp (D2C). Các thương hiệu như Coolmate hay OKXE đang trở thành những điển hình cho chiến lược Online-to-Offline (O2O). Việc Coolmate hoàn tất thêm vòng gọi vốn và mở cửa hàng vật lý đầu tiên tại Hà Nội vào năm 2025 cho thấy, TMĐT không còn là một kênh độc lập mà là một phần trong hệ sinh thái bán lẻ đa kênh.

Tuy nhiên, “luật chơi” đang ngày càng trở nên khắt khe. Các quy định mới về thuế, thanh toán xuyên biên giới và minh bạch tài chính bắt đầu có hiệu lực từ đầu năm 2026 đang tạo ra áp lực tuân thủ cực lớn. Giới chức trách hiện đã có công cụ AI để kiểm soát dòng tiền và truy thu thuế hiệu quả hơn đối với các cá nhân kinh doanh trên mạng xã hội.

Trong tương lai gần, sự tồn tại của các doanh nghiệp TMĐT sẽ phụ thuộc vào khả năng ứng dụng công nghệ để tối ưu hóa. VinVentures dự báo những đơn vị ứng dụng AI sâu rộng vào quy trình logistics và chăm sóc khách hàng có thể cắt giảm từ 10 - 30% chi phí vận hành – một con số mang tính sống còn trong bối cảnh biên lợi nhuận ngày càng mỏng.

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cũng dự báo về những xu hướng mua sắm trong giai đoạn tới. Trong đó, hành vi mua sắm của người tiêu dùng giai đoạn 2026-2030 kết hợp của hai yếu tố nổi bật là số hóa toàn diện và già hóa dân số. Người tiêu dùng trẻ ưu tiên tốc độ, tiện lợi, cá nhân hóa và tiêu dùng bền vững, trong khi nhóm cao tuổi chú trọng yếu tố an toàn, độ tin cậy, dịch vụ hỗ trợ và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Song song triển vọng, báo cáo cũng chỉ ra một số thách thức như việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, chi phí logistics, hệ thống bảo mật của một số cổng thanh toán nhỏ. Do đó, để phát triển thị trường, Việt Nam cần đầu tư hạ tầng số, thanh toán điện tử và logistics thông minh, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ kinh doanh ở nông thôn tiếp cận sàn thương mại điện tử, mở rộng cơ hội tham gia thị trường.

2. Sàn giao dịch đảm bảo an toàn minh bạch

Bộ Công an đang xây dựng dự án Luật Dữ liệu quy định về xây dựng, phát triển, xử lý, quản trị dữ liệu; bổ sung thiết chế quản lý nhà nước về dữ liệu; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Tại Điều 51, Bộ Công an đề xuất các quy định về sàn giao dịch dữ liệu. Đây là môi trường giao dịch trực tuyến để trao đổi, mua bán, cung cấp sản phẩm, dịch vụ liên quan đến dữ liệu một cách phù hợp, chính xác và hợp pháp.

Sàn giao dịch dữ liệu do Bộ Công an cấp phép thành lập và hoạt động theo quy định, có sự giám sát, đảm bảo an toàn. Doanh nghiệp nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập thuộc cơ quan quản lý nhà nước được triển khai sàn giao dịch dữ liệu và chịu trách nhiệm báo cáo định kỳ về hoạt động trước cơ quan chủ quản.

Sản phẩm dữ liệu được giao dịch phải tạo ra từ nguồn dữ liệu phi cá nhân hoặc dữ liệu cá nhân khi được chủ thể đồng ý. Dữ liệu giao dịch này không tác động đến an ninh, quốc phòng, xâm phạm bí mật nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Dữ liệu là nguồn tài nguyên mới, cần phải được hoạch định, khai thác sử dụng hiệu quả để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng, xây dựng xã hội số, công dân số.

Sàn giao dịch dữ liệu sẽ tăng tính kết nối, thúc đẩy phát triển doanh nghiệp trong lĩnh vực dữ liệu, tư vấn chiến lược quản trị dữ liệu. Đây cũng là nền tảng hỗ trợ giải pháp bảo đảm an ninh, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Để làm được điều này, Chính phủ sẽ xây dựng quy định về hình thức sở hữu, mua bán dữ liệu; quyền tài sản dữ liệu; dữ liệu bản quyền; đưa dữ liệu trở thành một loại tài sản được pháp luật bảo vệ.

Theo Chiến lược dữ liệu quốc gia vừa được Thủ tướng ban hành, đến năm 2030, Việt Nam sẽ hoàn thành thí điểm, thử nghiệm 5 sàn giao dịch dữ liệu. Dự luật Dữ liệu sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến lần đầu tại kỳ họp 8 khai mạc tháng 10.

Song góp ý cho dự luật, một số ý kiến cho rằng cơ quan soạn thảo cần xem xét, làm rõ các trường dữ liệu được phép kinh doanh trên sàn giao dịch dữ liệu, bổ sung trách nhiệm của các bên liên quan...

Theo cơ quan soạn thảo, các luật, văn bản hiện hành chưa quy định đầy đủ và thống nhất về sàn giao dịch dữ liệu, dịch vụ trung gian dữ liệu, dịch vụ phân tích, tổng hợp dữ liệu.

Theo Bộ Công an, việc thiết lập thị trường dữ liệu, xây dựng và phát triển các sản phẩm, dịch vụ liên quan đến dữ liệu có vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội.

Hình 2: Trung tâm Dữ liệu Viettel IDC tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc

Đây là yếu tố đột phá để từng bước tạo lập và thúc đẩy mở thị trường dữ liệu, lấy thị trường dữ liệu làm động lực phát triển và kích thích, thúc đẩy chuyển đổi số các ngành, các lĩnh vực, tăng năng lực cạnh tranh, bảo đảm cho tiến trình chuyển đổi số ở nước ta.

Điển hình trong lĩnh vực ngân hàng, thời gian qua đã ứng dụng dữ liệu về dân cư phục vụ xác thực, làm sạch 47 triệu dữ liệu, thu phí 67 tỷ đồng...

Do đó, Bộ Công Thương đã có đề nghị, làm rõ các trường dữ liệu được phép kinh doanh trên sàn giao dịch dữ liệu; bổ sung trách nhiệm của các bên liên quan như đơn vị vận hành hạ tầng sàn giao dịch dữ liệu.

Tuy nhiên, vấn đề cần quan tâm là việc bảo vệ quyền riêng tư và sử dụng dữ liệu cá nhân để phục vụ mục đích công cộng. Đồng thời, hạ tầng an ninh, trình độ kỹ thuật Nhà nước hoặc các công ty dự thầu có đủ bảo đảm để kiểm soát, bảo vệ dữ liệu...

Còn theo đại diện Bộ Tư pháp, hiện điều kiện về tổ chức để thực hiện cung cấp dịch vụ sàn giao dịch dữ liệu theo dự thảo chỉ là Doanh nghiệp Nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập. Nội dung này cần cân nhắc thêm vì đây là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Nên để tổ chức, cá nhân đều có quyền tham gia hoạt động này, Nhà nước chỉ đặt ra các điều kiện hoặc rào cản kỹ thuật để bảo vệ an toàn dữ liệu.

3. Kết luận

Đây là thị trường tất yếu, động lực mới cho kinh tế số, nơi dữ liệu trở thành tài nguyên chiến lược được giao dịch công khai và minh bạch, giúp khai thác giá trị kinh tế, nhưng cần thể chế tiên phong, công nghệ đột phá, nhân lực nòng cốt, hạ tầng đồng bộ, và đảm bảo an ninh, an toàn dữ liệu là yếu tố cốt lõi để phát triển bền vững, tuân thủ pháp luật Việt Nam. Là động lực quan trọng của thương mại điện tử, mang lại lợi ích to lớn nhưng cần chiến lược phát triển toàn diện để tối ưu hóa ưu điểm và khắc phục hạn chế.

Trần Chí Nam