Mở đầu:

Chỉ trong một thời gian ngắn sau khi được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc (tại Đại hội XVIII tháng 11/2012), Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã chỉ đạo xây dựng những chiến lược lớn, dài hạn nhằm tạo sự đột phá trong phát triển khoa học công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số. Các văn bản này vừa định hướng bao quát, vừa đề ra những nhiệm vụ, giải pháp cụ thể. Báo cáo dưới đây sẽ giới thiệu các chiến lược đó của Trung Quốc nhằm trình bày thực tiễn có thể tham khảo về cách thức, nội dung các chiến lược Lãnh đạo Trung Quốc đề ra khi khởi đầu giai đoạn bứt phá mới của quá trình phát triển KHCN và ĐMST. Đó là 03 văn kiện:

• Cương yếu chiến lược phát triển theo định hướng đổi mới quốc gia do Trung ương Đảng Cộng sản và Quốc Vụ viện Trung Quốc ban hành tháng 5/2016;
• Chiến lược chế tạo lại Trung Quốc 2025 “Made in China 2025” do Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành tháng 5/2015.
• Nội dung về ĐMST, KHCN, CĐS trong Cương yếu Quy hoạch 05 năm lần thứ 14 và các mục tiêu dài hạn đến năm 2035, ban hành tháng 3/2021.

Các chiến lược này đã được Trung Quốc kiên trì thực hiện trong một thập kỷ vừa qua, từ đó tạo nên những thành tựu lớn về KHCN, ĐMST, CĐS. Báo cáo của Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc nhân kỷ niệm 75 năm Quốc khánh nước CHND Trung Hoa và một số bài nghiên cứu, phân tích kết quả đạt được từ những chiến lược này cũng như một số bài học kinh nghiệm được trình bày tại phần sau của nghiên cứu này.

Nội dung

Bối cảnh ra đời và nội dung chính của Chiến lược

Bối cảnh

Sự phát triển của KHCN và chuyển đổi phương thức sản xuất công nghiệp trên thế giới đang phải trải qua một giai đoạn có tính cách mạng. Về phạm vi, KHCN, ĐMST, CĐS liên tục có những đột phá từ vi mô đến vũ trụ, từ khoa học cơ bản tới ứng dụng. Về cường độ, ngày càng nhiều phát kiến khoa học được đánh giá có tính cách mạng đột phá, mở ra nhiều tiềm năng mới cho phát triển sản phẩm, định hình lại mô hình cạnh tranh thế giới và chuỗi cung ứng toàn cầu, kéo theo đó định vị lại vị thế, ảnh hưởng của các quốc gia. Đồng thời, tại thời điểm 2015 mô hình phát triển của Trung Quốc đang dần kém hiệu quả, đà tăng trưởng bị suy yếu, phương thức mở rộng khó duy trì, đi kèm với đó là nguy cơ bẫy thu nhập trung bình.

Về nội tại nền kinh tế vào năm 2015, Trung Quốc đã nhận thức được một số điều kiện thuận lợi quan trọng là:

- Nhiều năm tăng trưởng về quy mô các ngành nghề kinh tế đang dần hình thành thay đổi về chất, một số lĩnh vực công nghệ mới, công nghệ cế tạo đã có những phát triển mạnh mẽ;

- Đội ngũ nhân tài ngày càng phát triển, khả năng tự chủ khoa học kỹ thuật, công nghệ đang được cải thiện.

- Quy mô thị trường lớn, nhu cầu đa dạng tạo không gian rộng lớn cho đột phá KHCN, ĐMST, CĐS.

Bên cạnh đó, Trung Quốc nhận định một số thách thức, hạn chế như:

- Đội ngũ nhân tài đông đảo nhưng chưa thực sự mạnh, năng lực tự ĐMST, CĐS còn hạn chế, phụ thuộc nhiều vào công nghệ nước ngoài.

- Hiệu quả sử dụng tài nguyên thấp, chất lượng sản phẩm chưa đáp ứng tiêu chuẩn toàn cầu, giá trị tạo ra trong chuỗi cung ứng toàn cầu còn thấp;

- Hạn chế về trình độ công nghệ lõi, kèm theo đó là các chính sách cấm vận và kiểm soát công nghệ của Hoa Kỳ và Châu Âu.

- Thể chế chưa phù hợp, nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng, phong trào và ý thức đổi mới chưa đủ mạnh.

Trong bối cảnh này, Trung Quốc xác định không có ĐMST, CĐS và chiến lược đột phá thì khó có thể giữ vững được các mục tiêu phát triển đã đề ra, khoảng cách với các đối thủ cạnh tranh có nguy cơ nới rộng, vị thế trong chuỗi giá trị bị giảm sút. Để định hướng chiến lược phát triển trong bối cảnh này, Trung Quốc đã ban hành 03 văn kiện chiến lược về phát triển KHCN, công nghiệp chế tạo và ĐMST, CĐS như đã nêu ở trên.

Mục tiêu

Chiến lược chế tạo tại Trung Quốc 2025 “Made in China 2025” ban hành tháng 5/2015 (“MIC 2025”) được xây dựng nhằm thúc đẩy ngành công nghiệp chế tạo phát triển lên tầm cao mới, với mục tiêu chuyển đổi Trung Quốc từ một nền kinh tế dựa vào lao động giá rẻ và sản xuất hàng loạt sang một nền kinh tế đổi mới, dựa trên đổi mới công nghệ và gia tăng hàm lượng giá trị hàng hóa, giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ các nước phát triển, đưa Trung Quốc trở thành một cường quốc chế tạo hàng đầu thế giới. Kế hoạch này đề ra rất sắc nét định hướng chuyển đổi từ “chế tạo Trung Quốc” sang “sáng tạo Trung Quốc”, từ “tốc độ Trung Quốc” sang “chất lượng Trung Quốc”, từ “sản phẩm Trung Quốc” sang “thương hiệu Trung Quốc”, từ “lớn” sang “mạnh, hướng tới vị trí cường quốc công nghiệp vào năm 2049 – kỷ niệm 100 năm thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. MIC 2025 đề ra mục tiêu theo lộ trình 3 giai đoạn:

- Giai đoạn 1 (đến năm 2025): Trung Quốc vào nhóm các nước có nền công nghiệp chế tạo tiên tiến, nâng cao đáng kể khả năng ĐMST, CĐS, cải thiện rõ rệt năng suất lao động, mức tiêu thụ năng lượng và phát thải ô nhiễm đạt mức tiên tiến thế giới, một số tập đoàn có sức cạnh tranh quốc tế được hình thành, vị thế trong phân công lao động và chuỗi giá trị được cải thiện đáng kể.

- Giai đoạn 2 (đến năm 2035): Ngành chế tạo của Trung Quốc đạt trình độ trung bình tiên tiến thế giới, các ngành công nghiệp ưu thế hình thành khả năng dẫn đầu ĐMST, công nghiệp hóa toàn diện.

- Giai đoạn 3 (đến năm 2049): Trung Quốc trở thành một trong các cường quốc chế tạo của thế giới, các lĩnh vực chính của ngành chế tạo có khả năng ĐMST hàng đầu và lợi thế cạnh tranh rõ rệt, hệ thống công nghiệp kỹ thuật hàng đầu thế giới.

Để thực hiện mục tiêu đề ra, MIC 2025 xác định cụ thể 10 lĩnh vực công nghệ mũi nhọn được ưu tiên phát triển gồm: (1) công nghệ thông tin thế hệ mới (chip bán dẫn, AI, điện toán đám mây); (2) máy công cụ và robot công nghệ cao cao cấp; (3) hàng không vũ trụ; (4) Thiết bị, tàu công nghệ cao hàng hải và khai thác biển sâu; (5) Thiết bị vận tải đường sắt tiên tiến; (6) Xe tiết kiệm năng lượng và năng lượng mới (xe điện, pin nhiên liệu Hydro); (7) Thiết bị điện và năng lượng tái tạo; (8) Máy móc nông nghiệp; (9) Vật liệu mới; (10) công nghệ sinh học, AI trong y tế và dược phẩm cao cấp.

Cương yếu chiến lược phát triển theo định hướng đổi mới quốc gia ban hành tháng 5/2016 (Cương yếu đổi mới 2016) xác định đổi mới khoa học và công nghệ đóng vai trò quyết định trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng lao động và cải thiện cơ cấu kinh tế, trong đó đề ra các mục tiêu theo ba giai đoạn. Đây là một cương yếu có tầm bao quát hơn về toàn bộ KHCN, ĐMST, CĐS:

- Giai đoạn 1 (đến năm 2020): Trở thành quốc gia ĐMST, một số ngành công nghiệp mũi nhọn bước vào chuỗi giá trị trung và cao toàn cầu, giá trị gia tăng của dịch vụ tri thức chuyên sâu chiếm 20% GDP, bắt đầu đảo ngược tình trạng thụ động trong công nghệ lõi, mở rộng không gian chiến lược, chi tiêu cho nghiên cứu phát triển (R&D) chiếm 2,5% GDP, các chính sách khuyến khích đổi mới phù hợp hơn, bảo hộ sở hữu trí tuệ nghiêm ngặt hơn, hình thành giá trị ĐMST và khởi nghiệp.

- Giai đoạn 2 (đến năm 2030): Trở thành một trong những quốc gia ĐMST hàng đầu, chuyển đổi căn bản về động lực phát triển, nâng cao đáng kể trình độ phát triển kinh tế - xã hội và năng lực cạnh tranh quốc tế, đảo ngược tình trạng bị chi phối bởi luôn theo sau bắt chước, một số lĩnh vực chiến lược dần dẫn đầu, hình thành trường phái Trung Quốc trong học thuật toàn cầu và thành tựu nguyên tác có tác động quan trọng đến sự tiến bộ của nhân loại, chi tiêu cho R&D chiến 2,8% GDP.

- Giai đoạn 3 (đến năm 2050): Xây dựng cường quốc thế giới về đổi mới KHCN, trở thành trung tâm KHCN, ĐMST lớn nhất trên thế giới, KHCN và nhân tài trở thành nguồn lực quan trọng nhất, tiêu thụ tài nguyên năng lượng thấp, năng lực cạnh tranh ngành cốt lõi cao, có một số tổ chức nghiên cứu KHCN và các bậc thầy khoa học đẳng cấp thế giới, thể chế và văn hóa cho đổi mới được tối ưu hóa hơn nữa.

Trung Quốc cũng đề ra một số nguyên tắc chỉ đạo lớn:

• ĐMST, CĐS phải ưu tiên phục vụ các yêu cầu phát triển của chính đất nước
• Chuyển từ ưu tiên phát triển quy mô sản xuất sang phát triển sản xuất công nghệ cao
• Phát triển bền vững, chú trọng tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường
• Thị trường chủ đạo, nhà nước hỗ trợ, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân
• Hợp tác toàn cầu, tự chủ nội địa; vừa tận dụng công nghệ quốc tế vừa phát triển năng lực nội địa.

Nhiệm vụ và giải pháp:

Trong cả 3 văn kiện trọng là MIC 2025, Cương yếu đổi mới 2016 và Quy hoạch KHCN 2021, Trung Quốc tập trung nhấn mạnh và diễn giải các nhóm nhiệm vụ chiến lược bao gồm:

Công nghệ lõi và nghiên cứu cơ bản: Nâng cao năng lực ĐMST, trong đó chú trọng phát triển tự chủ các công nghệ lõi, nghiên cứu cơ bản để tránh phụ thuộc vào nước ngoài.

Điều phối các lực lượng xã hội để tạo thuận lợi cho nghiên cứu và kinh tế hóa KHCN: Tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ phát triển KHCN, khuyến khích đổi mới, thân thiện cho khởi nghiệp; đề cao sự cộng hưởng giữa trường đại học - viện nghiên cứu – doanh nghiệp – chính phủ; nhà nước tạo thuận lợi phát triển thị trường kinh doanh công nghệ để sản nghiệp hoá các thành tựu KHCN, phát triển mạng lưới các trung tâm ĐMST, đổi mới hệ thống tiêu chuẩn và sở hữu trí tuệ.

Phát triển nhân sự KHCN: Đào tạo, đầu tư và thu hút nhân tài vào lĩnh vực KHCN, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Hướng ra quốc tế: Thực hiện các dự án KHCN lớn, có tầm quốc tế; xây dựng thương hiệu chất lượng trên cơ sở phổ cập các kỹ thuật, phương pháp quản lý và giám sát chất lượng tiên tiến.

Phát triển bền vững: chú trọng phát triển KHCN đi kèm với việc tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường.

Để thực hiện các nhiệm vụ đó, Trung Quốc đề xướng các nhóm giải pháp bật có tính then chốt để bảo đảm việc triển khai các nhiệm vụ chiến lược:

Hoàn thiện thể chế thúc đẩy phát triển KHCN: Tăng cường cải cách thể chế, giảm thủ tục hành chính gắn với phân quyền; hoàn thiện cơ chế hợp tác ĐMST giữa chính phủ - doanh nghiệp - trường học, giữa nghiên cứu - ứng dụng; xây dựng chính sách khuyến khích đổi mới, tháo bỏ rào cản (ưu đãi thuế, tín dụng cho đầu tư KHCN, bảo về quyền sở hữu trí tuệ, cắt giảm quy trình đăng kí bằng sáng chế...).

Tạo môi trường thị trường cạnh tranh công bằng: phát triển nền kinh tế hỗn hợp có trật tự, phá vỡ mọi hình thức độc quyền công nghiệp, xóa bỏ những hạn chế bất hợp lý đối với nền kinh tế ngoài công lập, thúc đẩy các tập đoàn lớn hợp tác và nuôi dưỡng các doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp khởi nghiệp.

- Đầu tư tài chính và trợ cấp cho đổi mới: tăng ngân sách cho nghiên cứu cơ bản và công nghệ lõi; thúc đẩy đầu tư R&D bằng những chính sách ưu đãi thuế, các chính sách bảo hiểm và hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp công nghệ cao (đầu tư R&D chiếm 2.5% GDP năm 2020 và 2.8% GDP năm 2030); dành trợ cấp Chính phủ để thúc đẩy nghiên cứu & phát triển, sáp nhập các công ty nước ngoài có tiềm năng về sở hữu trí tuệ, nhân tài và mạng lưới kinh doanh; khuyến khích các tổ chức tài chính ngân hàng có các sản phẩm tài chính đổi mới, mở rộng chức năng của thị trường vốn đa cấp để hỗ trợ ĐMST, tích cực phát triển đầu tư thiên thần, mở rộng quy mô đầu tư mạo hiểm và sử dụng tài chính Internet để hỗ trợ ĐMST.

Xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu khoa học gắn với văn hoá đổi mới và tinh thần khởi nghiệp: Xây dựng các trường đại học, viện nghiên cứu khoa học đẳng cấp thế giới tập trung vào các nhiệm vụ lớn của quốc gia và các lĩnh vực có ưu thế; nuôi dưỡng nhằm đưa một số doanh nghiệp lọt vào nhóm 100 thế giới về ĐMST, phát triển không gian cho khởi nghiệp đại chúng như mô hình kinh doanh "ươm tạo + đầu tư mạo hiểm" để doanh nhân khởi nghiệp có không gian làm việc, không gian mạng, không gian xã hội, không gian chia sẻ; đưa văn hóa khởi nghiệp đi vào trường học, thiết lập các môn học đổi mới và khởi nghiệp.

Đẩy mạnh chuyển giao công nghệ: Xây dựng nhiều chính sách và tạo sức ép chính trị để các doanh nghiệp nước ngoài phải liên doanh với doanh nghiệp nội địa, từ đó nhận chuyển giao công nghệ.

Hình thành kinh tế khu vực có chiến lược: Xây dựng mô hình đổi mới và phát triển vùng có đặc trưng riêng, giao nhiệm vụ cụ thể cho từng vùng kinh tế đi kèm mạng lưới ĐMST liên kết vùng; hỗ trợ Bắc Kinh, Thượng Hải và Khu vực Vịnh Lớn Quảng Đông-Hồng Kông-Macao thành lập các trung tâm đổi mới khoa học và công nghệ quốc tế, xây dựng các trung tâm khoa học quốc gia toàn diện tại Trung Quốc.

Tập trung phát triển nhân sự KHCN: Đặc biệt nuôi dưỡng đội ngũ nhân tài KHCN; đãi ngộ cho nhà nghiên cứu thông qua các cơ chế chia sẻ lợi ích từ bằng sáng chế, đơn giản hóa thủ tục nghiên cứu; khuyến khích giáo dục khoa học cho giới trẻ; thu hút, lôi kéo nhân tài là người Trung Quốc ở nước ngoài, người nước ngoài về làm việc cho các công ty do Chính phủ chi phối.

Chủ động hợp tác quốc tế: Tham gia nghiên cứu chung với các quốc gia khác, chủ động đặt ra các vấn đề đổi mới toàn cầu, tích cực tham gia vào việc xây dựng các quy tắc hợp tác khoa học và công nghệ quốc tế quan trọng; hỗ trợ các doanh nghiệp triển khai mạng lưới ĐMST trên toàn cầu, khuyến khích thành lập các trung tâm R&D ở nước ngoài, mua bán và sáp nhập, liên doanh, tham gia cổ phần vào các doanh nghiệp sáng tạo nước ngoài và các tổ chức R&D theo quy tắc quốc tế, nâng cao năng lực hoạt động sở hữu trí tuệ ở nước ngoài.

Đánh giá khái quát các kết quả đạt được

Theo báo cáo của Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc ngày 18/9/2024 nhân kỷ niệm 75 năm Quốc khánh nước CHND Trung Hoa thì các giải pháp tạo tiền đề cho sự phát triển KHCN và đổi mới đã được triển khai mãnh mẽ trong thập kỷ vừa qua, cụ thể:

Tổng quy mô đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) đã tăng tốc đột biến trong thập niên vừa qua, đạt 3 nghìn tỷ NDT vào năm 2022, trở thành quốc gia đầu tư R&D lớn thứ hai trên thế giới sau Hoa Kỳ; cường độ chi tiêu R&D tăng từ 0,6% năm 1991 lên 2,64% năm 2023, đúng thứ 12 trên thế giới và tiệm cận với các nước OECD (2,7%).

Tỷ lệ đào tạo nhân viên R&D ở Trung Quốc tăng từ hơn 3 triệu người/năm vào năm 2012 lên 7,24 triệu người/năm vào năm 2023, đứng đầu thế giới trong 11 năm liên tiếp.

Thị trường vốn cho doanh nghiệp đổi mới dựa trên KHCN và khởi nghiệp được kiến tạo; năm 2023 đã có 566 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán với tổng vốn hóa thị trường là 6,2 nghìn tỷ NDT, 212.000 doanh nghiệp vừa và nhỏ dựa trên công nghệ và 218.000 doanh nghiệp công nghệ cao đã được hỗ trợ vay với tổng số vốn là 16,1 nghìn tỷ NDT.

Hệ thống dịch vụ KHCN được tháo gỡ nhờ Luật Thúc đẩy chuyển đổi thành tựu KHCN được sửa đổi; năm 2023 có 950.000 hợp đồng được giao dịch trên thị trường công nghệ với tổng trị giá là 6,1 nghìn tỷ NDT gấp 9,6 lần so với năm 2012; 6.659 vườn ươm KHCN với 327.000 doanh nghiệp.

Kết quả, Trung Quốc đã đạt được nhiều thành tựu đổi mới KHCN nổi bật được thế giới ghi nhận như:

Một số thành tựu ban đầu trong các lĩnh vực khoa học lượng tử, khoa học đời sống, khoa học vật liệu, thám hiểm biển sâu và thám hiểm đất sâu, dẫn đầu thế giới về công nghệ bay vũ trụ có người lái và thám hiểm mặt trăng.

Nhiều thành tựu vượt bậc được thế giới ghi nhận như taxi bay không người lái đã được thử nghiệm; dẫn đầu thế giới về chuỗi cung ứng cho sản xuất phương tiện chạy điện; sản xuất hơn 10 triệu xe điện vào năm 2023 (vượt xa mục tiêu ban đầu là sản xuất 3 triệu xe điện vào năm 2025).

Số lượng trích dẫn các bài báo khoa học và công nghệ ở Trung Quốc đứng thứ hai thế giới vào năm 2022; số lượng bằng sáng chế phát minh đạt hơn 4 triệu vào năm 2023.

Lĩnh vực viễn thông ứng dụng công nghệ 6G; các công ty Internet hàng đầu như Baidu (Wenxin), Alibaba (Tongyi), Tencent (Mixed Yuan) và Huawei (Pangu) đã đạt được những tiến bộ quan trọng trong các mô hình AI.

Trung Quốc có 340 trong số 1.453 công ty kỳ lân công nghệ (unicorn, đứng thứ hai trên thế giới vào năm 2023.

Bài phân tích “Chế tạo tại Trung Quốc 2025 thành công bất chấp thuế quan của Hoa Kỳ" đăng ngày 22/01/2025 trên ABC News dẫn lời cựu cố vấn của Tổng thống Hoa Kỳ Biden về công nghệ mới nổi - Lindsay Gorman nhận định MIC 2025 đã thành công ngoạn mục, khả năng cạnh tranh trong cả 10 lĩnh vực được ưu tiên trong MIC 2025 đều đã đạt mức độ dẫn dầu hoặc theo sát nhóm dẫn đầu thế giới; lĩnh vực dự trữ năng lượng và phương tiện chạy điện của Trung Quốc đã phát triển vượt xa kế hoạch, BYD đã vượt Tesla vào năm 2024 trở thành số một thế giới, thậm chí đe doạ cả ngành sản xuất phương tiện truyền thống. Mặc dù chính quyền của Tổng thống Trump đã áp mức thuế 25% nhằm vào các sản phẩm chế tạo chiến lược của Trung Quốc từ năm 2018 nhưng Trung Quốc cơ bản vẫn thành công bất chấp những thách thức này.

Ở một góc nhìn khác, một số nghiên cứu định lượng đặt ra nghi ngờ về tác động thực tế của MIC 2025. Điển hình như bài nghiên cứu “Tác động của Made in China 2025 có thể được ước tính thái quá” đăng ngày 11/8/2023 của Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Kinh tế (CEPR) cho rằng chưa khẳng định được mối quan hệ nguyên nhân – hệ quả giữa các biện pháp đề ra tại MIC 2025 và các chỉ số như tỷ lệ đầu tư vào R&D, số lượng đăng ký phát minh sáng chế, năng suất lao động tổng hợp (TFP). Ngoài ra, một số quan điểm cho rằng một phần lớn ngân sách trợ cấp cho các ngành công nghiệp chiến lược được sử dụng không hiệu quả, gây ra lãng phí, nên được ưu tiên cho các nhu cầu cấp thiết hơn như an sinh xã hội. Ví dụ như Công ty Hongxin Semiconductor Manufacturing đã được hỗ trợ gần 20 tỷ đô la Mỹ nhưng đã sụp đổ vào năm 2020 mà không bán được một con chip nào; cựu giám đốc tập đoàn chip Tsinghua Unigroup đã nhận tội biển thủ 64,5 triệu đô la Mỹ tài sản Nhà nước.5

Tóm lại, mặc dù hiện nay chưa có nghiên cứu đánh giá đầy đủ kết quả thực hiện các chiến lược phát triển KHCN, ĐMST, CĐS của Trung Quốc trong thập niên vừa qua, tuy nhiên nhìn chung thì các số liệu thống kê Trung Quốc công bố cũng như đa phần các phân tích của phương Tây đều thừa nhận thành công đáng kể của Trung Quốc.

Một số bài học tham khảo

1. Cần xây dựng chiến lược dài hạn kèm theo nhiệm vụ, giải pháp cụ thể

Nhận thức được ĐMST và bứt phá trong phát triển KHCN là giải pháp chiến lược để tạo động lực phát triển kinh tế và nâng cao vị thế quốc gia trong thời kỳ mới, Đảng Cộng sản và Quốc Vụ viện Trung Quốc đã ban hành các văn kiện ở cấp cao nhất nhằm thể hiện quyết tâm chính trị, định hướng chiến lược và huy động mọi nguồn lực kinh tế xã hội để triển khai thực hiện. Các quyết sách này thể hiện được tầm nhìn và mục tiêu dài hạn, kèm theo đó là lộ trình phát triển theo từng giai đoạn (2025 - 2035 - 2049) với các chỉ tiêu đánh giá cụ thể.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với khả năng thành công của chiến lược vì 3 lý do. Một là, các văn kiện này thể hiện quyết tâm và cam kết của hệ thống chính trị đối với các mục tiêu, giải pháp đề ra, tạo niềm tin và sự chắc chắn cho các nhà đầu tư, doanh nghiệp, nhà khoa học và các bên liên quan huy động nguồn lực của mình để đóng góp với công cuộc chung. Hai là, các chiến lược này giúp định vị rõ vai trò cụ thể của từng nguồn lực xã hội trong tổng thể quy hoạch, bổ trợ cho nhau tạo ra sức mạnh cộng hưởng. Ba là, các giải pháp và chỉ tiêu cụ thể giúp nâng cao khả năng giám sát thực hiện, đánh giá hiệu quả, từ đó xác định các điểm tắc nghẽn để tháo gỡ, các vấn đề không phù hợp để điều chỉnh. Việt Nam có thể học hỏi Trung Quốc trên phương diện này để đưa các chiến lược, quyết sách lớn đi vào thực tiễn, bảo đảm hiệu lực trong chỉ đạo, kịp thời xác định các điểm trì trệ để đôn đốc, phát hiện các điểm bất hợp lý để khắc phục.

2. Cần xác định kỹ lưỡng các lĩnh vực ưu tiên phát triển trước

Với nguồn lực kinh tế xã hội có hạn, nhu cầu đầu tư phát triển lại rất lớn, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển như Việt Nam hiện nay, thì yêu cầu tất yếu là phải chọn lọc kỹ lưỡng một vài ngành, lĩnh vực thực sự là mũi nhọn chiến lược để tập trung phát triển, tránh động viên ngang bằng, đầu tư dàn trải dẫn đến lãng phí nguồn lực. Kinh nghiệm của Trung Quốc là trong mỗi giai đoạn cần ưu tiên cho một số ngành phát triển trước, một số nhóm doanh nghiệp lớn mạnh trước. Trung Quốc đã huy động hơn 100 chuyên gia nghiên cứu để xác định 10 lĩnh vực có lợi thế tại MIC 2025 để ưu tiên tập trung nguồn lực.

Việc nghiên cứu lựa chọn các lĩnh vực ưu tiên cần xem xét đến 2 khía cạnh mấu chốt. Một là, đánh giá thận trọng, khách quan các yếu tố bối cảnh và điều kiện phát triển đã có. Ví dụ, tại thời điểm năm 2015 khi ban hành MIC 2025 thì Trung Quốc đã có một nền công nghệ chế tạo tương đối đầy đủ các khâu, quy mô ngành đã đủ lớn qua nhiều năm tăng trưởng về số lượng, tạo nền tảng quan trọng để khai phá các ngành chế tạo bậc cao như hàng không vũ trụ, xe điện hay vật liệu mới.

Hai là, cân bằng giữa đầu tư tận dụng lợi thế cạnh tranh sẵn có với đầu tư chiến lược để tạo ra lợi thế cạnh tranh mới. Ví dụ, Việt Nam có thể ưu tiên phát triển ngành vận tải biển để tận dụng lợi thế sẵn có về vị trí địa lý và thu về lợi nhuận trong thời gian ngắn, tuy nhiên trong dài hạn thì có thể không có khả năng tạo ra lợi thế mới trong tổng quan cạnh tranh với các nước trong khu vực đã có thời gian đầu tư, phát triển dài như Singapore. Ngược lại, đầu tư phát triển trí tuệ nhân tạo là lĩnh vực chưa có lợi thế rõ rệt, nhưng nếu đủ nguồn lực để duy trì nghiên cứu, cho ra những đột phá trong ứng dụng thì có thể sẽ tạo ra lợi thế mới cho nhiều ngành khác trong tương lai. Vì vậy, cần một nghiên cứu chuyên sâu, đa chiều về chiến lược tạo dựng lợi thế cạnh tranh quốc gia, thay vì chỉ khai thác lợi thế cạnh tranh đã nhận diện được.

3. Nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) cần song hành với phát triển thị trường thương mại công nghệ

Sự gia tăng đều đặn trong cường độ đầu tư R&D của doanh nghiệp đã đặt nền móng vững chắc cho sự đổi mới và phát triển công nghiệp của Trung Quốc, đồng thời nuôi dưỡng các công ty dẫn đầu các ngành làm chủ công nghệ hàng đầu và khả năng cạnh tranh quốc tế. Để làm được điều này thì Trung Quốc chú trọng phát triển các mô hình khuyến khích ĐMST như vườn ươm công nghệ, không gian sáng tạo, đi kèm với đó là các chính sách ưu đãi về thuế, vốn vay, hỗ trợ kỹ thuật, hỗ trợ điều hành quản lý. Hiệu quả thực tế của các mô hình này phụ thuộc nhiều vào các giải pháp thực thi, độ linh hoạt và đáp ứng của chính sách với nhu cầu thực tế của các công ty khởi nghiệp. Ví dụ như nguồn vốn cho khởi nghiệp công nghệ cần được đảm bảo theo cơ chế thực sự thông thoáng dựa trên tiềm năng của ý tưởng khởi nghiệp, chấp nhận rủi ro, chấp nhận một số lượng lớn ý tưởng khởi nghiệp sẽ thất bại để đổi lấy một vài ý tưởng nổi bật có thể cạnh tranh tầm thế giới.

Song hành với đó là yêu cầu bắt buộc phát triển thị trường để thương mại hoá các sản phẩm công nghệ và ĐMST. Như đã nêu, năm 2023 Trung Quốc đã có 950.000 hợp đồng được giao dịch trên thị trường công nghệ với tổng trị giá là 6,1 nghìn tỷ NDT gấp 9,6 lần so với năm 2012.

4. Làm rõ mối quan hệ giữa các chủ thể xã hội nhằm cộng hưởng các nguồn lực

Trung Quốc định vị rõ chức năng của các chủ thể trong liên kết của chuỗi đổi mới, trong đó các doanh nghiệp ĐMST được kết nối với các tập đoàn công nghệ lớn để được dẫn dắt, được nuôi dưỡng bởi các chính sách ưu đãi và bảo hộ của Nhà nước. Đây là hoạt động điều phối quan trọng của Nhà nước nhằm bảo đảm các công ty khởi nghiệp nhỏ không bị lấn át, cạnh tranh trực diện, nuốt chửng bởi các tập đoàn lớn. Các viện nghiên cứu, các trường đại học được đầu tư, khuyến khích tập trung nghiên cứu và đào tạo các ngành khoa học cơ bản, công nghệ lõi, tạo nền tảng tri thức và tích luỹ trí tuệ cho phát triển KHCN.

5. Xác định phát triển và thu hút nhân tài là yếu tố tiên quyết

Trung Quốc định hướng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo hướng “đa cấp, đa chủng loại”, vừa phục vụ trực tiếp cho các lĩnh vực được ưu tiên, vừa hướng tới mục tiêu xây dựng “Cường quốc giáo dục” vào năm 2035. Đây là vấn đề trọng yếu, căn cơ của quốc gia, được phân tích ở báo cáo riêng.

Kết luận - Có hoài bão, ước mơ lớn thì mới có thành tựu lớn

Tinh thần các cương lĩnh, chiến lược của Trung Quốc đều toát lên khí thế tự hào, hoài bão lớn, ước mơ vươn tầm thế giới. Điều quan trọng là tinh thần này cần được lan toả trong toàn xã hội, tạo tinh thần và khí thế mới đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.

Rõ ràng là cuộc cách mạng KHCN, ĐMST, CĐS không chỉ là của nhà nước hay các doanh nghiệp mà phải là cách mạng của toàn xã hội. Vì vậy, nhà nước cần quan tâm tạo dựng hệ giá trị tư tưởng mới trong xã hội và hệ thống chính trị, trong đó đề cao giá trị của sáng tạo, đổi mới thay thế cho các giá trị như địa vị, chức vụ hay tầng lớp; khích lệ việc chấp nhận rủi ro cần thiết, không sợ thất bại, từ đó thúc đẩy được nguồn lực sáng tạo và tự cường của mỗi cá nhân. Để làm được việc này thì cần xây dựng cơ chế đánh giá, ghi nhận, tôn vinh, khen thưởng theo các giá trị mới, bằng phương pháp mới. Đồng thời, nhà nước tạo cơ chế hỗ trợ phát triển những không gian khởi nghiệp, nền tảng sáng tạo ảo, các hình thức đầu tư mạo hiểm nhằm giảm chi phí, xoá bỏ tâm lý e ngại để đông đảo người dân tham gia khởi nghiệp, từng bước gây dựng văn hóa, phong trào đổi mới trong toàn xã hội./

Trịnh Thị Trang

Tài liệu tham khảo:

1. https://www.abc.net.au/news/2025-01-22/made-in-china-2025-a-success-despite-us-tariffs/104816206
2. https://cepr.org/voxeu/columns/actual-effect-chinas-made-china-2025-initiative-may-have-been-overestimated
3. https://trungtamwto.vn/tin-tuc/28462-chien-luoc-made-in-china-2025-co-ket-qua-the-nao
4. https://english.cw.com.tw/article/article.action?id=3789