GIỚI THIỆU CHUNG

Chuyển đổi số đã và đang trở thành yếu tố then chốt trong việc nâng cao năng suất, mở rộng thị trường và tăng cường sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh các chuỗi giá trị đang được tái cấu trúc mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ số, khả năng thích ứng và khai thác hiệu quả các công cụ số ngày càng quyết định vị thế của doanh nghiệp trên thị trường. Đối với Việt Nam, nơi khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp và đóng góp đáng kể vào GDP, chuyển đổi số không chỉ là một lựa chọn mang tính chiến lược mà đã trở thành con đường tất yếu để duy trì tăng trưởng, nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế.

Thực tiễn cho thấy, mặc dù giữ vai trò “xương sống” của nền kinh tế, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam vẫn gặp nhiều hạn chế trong quá trình chuyển đổi số. Những khó khăn phổ biến bao gồm khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế, thiếu nguồn vốn đầu tư ban đầu, thiếu nhân lực có kỹ năng số và thiếu kiến thức, kinh nghiệm triển khai các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng số. Chính những rào cản này đã khiến tốc độ chuyển đổi số của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa diễn ra chậm hơn so với yêu cầu phát triển và so với mặt bằng chung của nhiều quốc gia trong khu vực.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số được xem là giải pháp căn cơ để doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng suất lao động, tối ưu hóa quy trình quản trị, mở rộng thị trường thông qua các nền tảng số, đồng thời tăng cường khả năng phục hồi (resilience) trước những biến động khó lường của môi trường kinh tế trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, chuyển đổi số đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa không đơn thuần là việc ứng dụng một vài phần mềm hay công nghệ mới, mà là một quá trình thay đổi tổng thể mô hình kinh doanh, cách thức vận hành và văn hóa doanh nghiệp. Do đó, vai trò hỗ trợ, kiến tạo của Nhà nước trong việc xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi, cung cấp hạ tầng số, hỗ trợ tài chính và phát triển nguồn nhân lực là yếu tố có ý nghĩa quyết định.

Xuất phát từ yêu cầu đó, việc nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm quốc tế trong hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số là cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn cao. Bài viết này tập trung tổng hợp và phân tích kinh nghiệm thực thi chính sách từ một số nền kinh tế tiêu biểu như Liên minh châu Âu, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore và khu vực ASEAN. Trên cơ sở đó, bài viết rút ra các hàm ý chính sách và đề xuất những định hướng, giải pháp phù hợp với bối cảnh Việt Nam trong giai đoạn tới.

Mục tiêu của bài viết là phân tích các mô hình, chính sách và chương trình hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp nhỏ và vừa của các quốc gia và khu vực tiêu biểu, qua đó rút ra các bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho Việt Nam. Trên nền tảng đó, bài viết đề xuất một số định hướng và giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy chuyển đổi số doanh nghiệp nhỏ và vừa theo hướng hiệu quả, bền vững và phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam..

ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHO VIỆT NAM

Chuyển đổi số được xác định là yếu tố then chốt trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Để triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ chuyển đổi số giai đoạn 2026–2030, trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế và điều kiện thực tiễn của Việt Nam – nơi có tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa rất cao, hạ tầng Internet tương đối tốt nhưng vẫn tồn tại những rào cản lớn về vốn và nhân lực – các định hướng và giải pháp cần được thiết kế theo hướng tập trung, có trọng tâm, trọng điểm.

Định hướng chiến lược

Trước hết, việc hoàn thiện khung pháp lý và thể chế cho chuyển đổi số là yêu cầu mang tính nền tảng. Việc ban hành Luật Chuyển đổi số được xem là bước đi cấp thiết nhằm thiết lập một hành lang pháp lý thống nhất, rõ ràng và ổn định cho các hoạt động chuyển đổi số trong nền kinh tế. Luật này cần quy định đầy đủ các nguyên tắc, chuẩn mực và cơ chế quản lý nhà nước đối với hoạt động chuyển đổi số, qua đó tạo dựng môi trường minh bạch, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Song song với đó, cần đẩy nhanh quá trình chuẩn hóa kỹ thuật thông qua việc xây dựng các chuẩn mực quốc gia về quản trị dữ liệu, an toàn thông tin và định danh số. Việc chuẩn hóa không chỉ giúp bảo đảm tính tương thích giữa các hệ thống công nghệ, mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận, lựa chọn và triển khai các giải pháp công nghệ mới với chi phí hợp lý.

Cải cách hành chính theo hướng số hóa toàn diện cũng là một định hướng quan trọng. Chính phủ cần thúc đẩy mạnh mẽ nguyên tắc “mặc định số” (digital-by-default), theo đó mọi thủ tục hành chính phải được thiết kế và triển khai trên môi trường điện tử ngay từ đầu, trước khi áp dụng hình thức trực tiếp. Cách tiếp cận này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm chi phí tuân thủ và cải thiện chất lượng quản trị công.

Bên cạnh đó, việc phát triển và mở rộng các mô hình “hộp cát” pháp lý (regulatory sandbox) cần được chú trọng. Đây là công cụ hữu hiệu cho phép doanh nghiệp thử nghiệm các mô hình kinh doanh và công nghệ mới trong một môi trường được kiểm soát, qua đó giảm thiểu rủi ro và tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo.

Một điểm đổi mới quan trọng trong chính sách hỗ trợ là chuyển trọng tâm từ “hỗ trợ đầu tư” sang “hỗ trợ khai thác”. Thay vì chỉ hỗ trợ doanh nghiệp mua phần mềm hoặc thiết bị, chính sách cần tập trung hỗ trợ chi phí thuê và sử dụng các dịch vụ nền tảng số (SaaS), cũng như chi phí đào tạo, vận hành trong giai đoạn đầu. Đồng thời, cần ưu tiên tập trung vào ba lĩnh vực có tác động lan tỏa lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bao gồm sản xuất thông minh nhằm nâng cao năng suất, thương mại điện tử và logistics để mở rộng thị trường, và quản trị nội bộ để tối ưu hóa vận hành.

Việc lấy các nền tảng công nghệ “Make in Vietnam” làm trọng tâm cũng là định hướng cần được nhấn mạnh. Nhà nước cần khuyến khích và hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ trong nước phát triển các nền tảng chi phí thấp, dễ triển khai, phù hợp với đặc thù kinh doanh của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam.

Giải pháp hỗ trợ tài chính và tín dụng ưu đãi

Nguồn lực tài chính tiếp tục là một trong những rào cản lớn nhất đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong quá trình chuyển đổi số. Để giải quyết vấn đề này một cách căn cơ, cần triển khai đồng bộ các giải pháp hỗ trợ tài chính.

Trước hết, cần nghiên cứu thiết lập Quỹ hỗ trợ chuyển đổi số quốc gia với sự tham gia của Ngân hàng Nhà nước, các ngân hàng thương mại và các doanh nghiệp lớn. Quỹ này có nhiệm vụ cung cấp nguồn vốn ưu đãi cho các dự án chuyển đổi số của doanh nghiệp nhỏ và vừa, tập trung hỗ trợ chi phí mua hoặc thuê nền tảng công nghệ, hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như đầu tư cho an toàn, an ninh mạng.

Bên cạnh đó, cần mở rộng quy mô các gói tín dụng ưu đãi với lãi suất thấp dành riêng cho doanh nghiệp đầu tư vào chuyển đổi số. Chính phủ cần phối hợp chặt chẽ với các ngân hàng thương mại để triển khai các chương trình cho vay ưu đãi, đi kèm với cơ chế bảo lãnh tín dụng từ Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm giảm thiểu rủi ro cho tổ chức tín dụng và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận vốn thuận lợi hơn.

Nhóm giải pháp về nền tảng và công nghệ

Để hiện thực hóa mục tiêu kinh tế số đóng góp khoảng 30% GDP vào năm 2030, việc phát triển hạ tầng số hiện đại được xác định là điều kiện tiên quyết. Trước hết, cần ưu tiên hoàn thành phủ sóng mạng di động thế hệ thứ năm (5G) trên phạm vi toàn quốc, đồng thời nâng cấp các trung tâm dữ liệu quốc gia nhằm đáp ứng nhu cầu lưu trữ và xử lý dữ liệu ngày càng tăng.

Việc xây dựng hệ thống dữ liệu mở quốc gia cũng cần được đẩy mạnh. Dữ liệu mở sẽ tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa khai thác các thông tin kinh tế – xã hội, từ đó đưa ra quyết định kinh doanh chính xác và kịp thời hơn. Đồng thời, cần thúc đẩy sự kết nối, liên thông giữa các phần mềm và hệ thống dữ liệu để tối ưu hóa quá trình chuyển đổi số của doanh nghiệp.

Mô hình dịch vụ điện toán đám mây (Cloud) chuyên biệt cho doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được phát triển mạnh mẽ. Mô hình này cho phép doanh nghiệp tiếp cận các công nghệ tiên tiến với chi phí hợp lý, không đòi hỏi đầu tư lớn vào hạ tầng công nghệ thông tin ban đầu. Song song với đó, cần đẩy mạnh mô hình hợp tác công – tư (PPP) trong phát triển hạ tầng số và cung cấp các dịch vụ số hóa dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực số quốc gia

Nguồn nhân lực có kỹ năng số được xem là yếu tố quyết định sự thành công của quá trình chuyển đổi số. Do đó, cần triển khai các chương trình đào tạo kỹ năng số trên phạm vi toàn quốc, trong đó đặc biệt chú trọng đến khối doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Nội dung đào tạo cần được thiết kế theo hướng toàn diện, bao quát từ kỹ năng số cơ bản đến các khóa học chuyên sâu về phân tích dữ liệu, vận hành hệ thống quản trị doanh nghiệp và khai thác ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, cần phát triển các mô hình đào tạo trực tuyến mở (MOOCs) để mở rộng cơ hội tiếp cận kiến thức cho doanh nghiệp nhỏ và vừa ở mọi vùng miền.

Việc xây dựng hệ sinh thái đào tạo số cũng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, các cơ sở giáo dục đại học và các doanh nghiệp công nghệ. Thông qua đó, có thể nâng cao năng lực cạnh tranh tổng thể của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong kỷ nguyên số.

Giải pháp thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển hệ sinh thái công nghệ số

Để tăng cường năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần chú trọng phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo số tại các đô thị lớn. Các trung tâm này không chỉ cung cấp dịch vụ tư vấn và hỗ trợ chuyển giao công nghệ, mà còn đóng vai trò là cầu nối giữa doanh nghiệp nhỏ và vừa với các tập đoàn công nghệ lớn và các quỹ đầu tư.

Cùng với đó, cần khuyến khích doanh nghiệp nhỏ và vừa chủ động tham gia vào các hoạt động của quỹ đầu tư mạo hiểm và các chương trình ươm tạo khởi nghiệp công nghệ. Việc tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp nhỏ và vừa với các tập đoàn công nghệ lớn sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp thu kinh nghiệm quản trị công nghệ, đồng thời tạo điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Giải pháp nâng cao nhận thức và xây dựng văn hóa số

Nâng cao nhận thức về chuyển đổi số trong toàn xã hội là yêu cầu mang tính cấp thiết. Cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động truyền thông, phổ biến kiến thức về chuyển đổi số, điển hình như Ngày Chuyển đổi số quốc gia, nhằm khuyến khích cộng đồng doanh nghiệp và người dân tích cực tham gia.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc xây dựng văn hóa số trong nội bộ tổ chức có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Quá trình chuyển đổi số sẽ làm thay đổi căn bản cách thức vận hành truyền thống, đòi hỏi sự thích ứng của đội ngũ nhân sự, nhất là những lao động lâu năm. Do đó, các chủ doanh nghiệp và nhà quản trị cần chú trọng xây dựng văn hóa doanh nghiệp dựa trên các giá trị cốt lõi như minh bạch, tinh thần đổi mới và quản trị dựa trên dữ liệu.

KẾT LUẬN

Chuyển đổi số đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa là động lực cốt lõi để Việt Nam nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn tới. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, sự hỗ trợ của Nhà nước cần mang tính toàn diện, không chỉ dừng lại ở hỗ trợ tài chính mà còn bao gồm việc kiến tạo thể chế, chuẩn hóa giải pháp, phát triển nền tảng dùng chung và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Việc kết hợp hài hòa giữa hoàn thiện khung pháp lý, hỗ trợ tài chính, phát triển hạ tầng và dữ liệu mở, nâng cao năng lực nhân sự và thúc đẩy hệ sinh thái công nghệ số sẽ tạo ra nền tảng vững chắc cho quá trình chuyển đổi số của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Sự phối hợp chặt chẽ giữa trung ương, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp, cùng với cơ chế giám sát phù hợp, sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam vượt qua các rào cản hiện hữu, từng bước thực hiện thành công chương trình chuyển đổi số quốc gia và đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Bùi Trung Hiếu