Giới thiệu chung

Chuyển đổi số đã trở thành yếu tố then chốt để nâng cao năng suất, mở rộng thị trường và tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế toàn cầu. Tại Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) đóng vai trò xương sống trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp và đóng góp đáng kể vào GDP. Tuy nhiên, SMEs thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ và nguồn vốn, khiến tốc độ Chuyển đổi số của khối này còn chậm. Chuyển đổi số là con đường tất yếu để SMEs nâng cao năng suất, tối ưu hóa quy trình, mở rộng thị trường và tăng khả năng phục hồi (resilience) trước các cú sốc kinh tế. Do đó, việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đối số là cần thiết. Bài viết này tổng hợp và phân tích kinh nghiệm thực thi từ một số nền kinh tế tiêu biểu như: Liên minh châu Âu, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore và ASEAN, qua đó rút ra các hàm ý chính sách phù hợp cho bối cảnh Việt Nam.

Mục tiêu của bài viết: Phân tích các mô hình, chính sách và chương trình hỗ trợ chuyển đổi số cho SMEs của các quốc gia tiên tiến và khu vực, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm và đề xuất định hướng, giải pháp cụ thể, phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

Chuyển đổi số cho SMEs không chỉ là việc áp dụng công nghệ mà là sự thay đổi tổng thể về mô hình kinh doanh, quy trình vận hành và văn hóa doanh nghiệp. Việc Nhà nước hỗ trợ, kiến tạo môi trường thuận lợi là yếu tố then chốt để giải quyết các rào cản nội tại của SMEs (như thiếu vốn, thiếu nhân lực và thiếu kiến thức).

 Kinh nghiệm hỗ trợ thực thi chuyển đổi số cho doanh nghiệp nhỏ và vừa ở một số quốc gia

Các quốc gia trên thế giới đã triển khai nhiều chiến lược toàn diện để hỗ trợ SMEs. Các chương trình này thường tập trung vào 3 trụ cột chính: Tài chính/ưu đãi, tư vấn/đào tạo, và xây dựng nền tảng công nghệ dùng chung.

 Kinh nghiệm và chiến lược chuyển đổi số của Liên minh Châu Âu (EU)

Liên minh Châu Âu (EU) đã triển khai chiến lược tiếp cận chuyển đổi số một cách toàn diện, kết hợp hài hòa nguồn lực tài chính lớn và khung pháp lý đồng bộ nhằm xây dựng một thị trường số thống nhất. Chiến lược này được thể hiện rõ qua chương trình Digital Europe (2021-2027), với mục tiêu cụ thể là nâng cao năng lực cạnh tranh và thiết lập không gian thị trường số đồng nhất.

Nổi bật trong cơ chế triển khai là việc hình thành mạng lưới các trung tâm Đổi mới sáng tạo số (Digital Innovation Hubs - DIHs). Các trung tâm này hoạt động theo mô hình "một điểm dừng" (one-stop shop), có nhiệm vụ cung cấp các dịch vụ tư vấn chuyên môn, hỗ trợ thử nghiệm, đào tạo nâng cao và kết nối doanh nghiệp với các nhà cung cấp công nghệ cùng các tổ chức nghiên cứu. Mô hình DIHs đặc biệt hiệu quả trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa giảm thiểu chi phí tiếp cận công nghệ và nâng cao năng lực kỹ thuật số.

Bên cạnh hỗ trợ tài chính, EU cũng đặc biệt chú trọng hoàn thiện khung pháp lý cốt lõi, bao gồm: Quy định về dịch vụ nhận dạng, xác thực và tin cậy điện tử (eIDAS); chỉ thị về an ninh mạng và hệ thống thông tin (NIS); và các quy định về dữ liệu. Mục tiêu là giảm thiểu rủi ro pháp lý và xây dựng niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp trong việc triển khai các giải pháp số hóa. (Tham khảo EIT Digital, 2024).

Ngoài ra EU coi chuyển đổi số là trọng tâm của chiến lược phục hồi kinh tế

(NextGenerationEU) và phát triển kinh tế xanh (Green Deal).

Định hướng chính: Xây dựng thị trường số thống nhất (Digital Single Market) và củng cố chủ quyền công nghệ Châu Âu.

Chương trình tiêu biểu:

Mạng lưới đổi mới số Châu Âu (European Digital Innovation Hubs - EDIH): Mạng lưới các trung tâm cung cấp dịch vụ "một cửa" (one-stop shop) về CĐS cho SMEs, bao gồm tư vấn kỹ thuật, thử nghiệm trước khi đầu tư (Test-Before-Invest), hỗ trợ tài chính và đào tạo kỹ năng.

Sáng kiến Digital Europe Programme: Cấp vốn trực tiếp cho việc triển khai các công nghệ tiên tiến (AI, HPC, Cybersecurity) mà SMEs có thể tiếp cận dưới dạng dịch vụ.

Bài học: Cách tiếp cận theo hệ sinh thái (Ecosystem Approach). Hỗ trợ không chỉ là tiền mà là sự kết nối giữa các bên (nghiên cứu, nhà cung cấp, doanh nghiệp) thông qua mạng lưới các trung tâm đổi mới.

 Kinh nghiệm và cơ chế hỗ trợ chuyển đổi số doanh nghiệp tại Hàn Quốc

Chính phủ Hàn Quốc đã triển khai các chương trình hỗ trợ có quy mô lớn và mức trợ cấp trực tiếp cao nhằm thúc đẩy chuyển đổi số trong khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV). Điển hình là chương trình "Nhà máy Thông minh" (Smart Factory), cung cấp mức hỗ trợ lên đến 70% tổng chi phí số hóa quy trình sản xuất cho các nhà máy quy mô nhỏ.

Cơ chế hỗ trợ tài chính được triển khai đồng bộ, bao gồm:

Hỗ trợ trực tiếp: Kết hợp trợ cấp, ưu đãi thuế và các khoản vay ưu đãi.

Hỗ trợ gián tiếp: Xây dựng mạng lưới các trung tâm tư vấn chuyên ngành và chương trình đào tạo nhằm hỗ trợ hiệu quả quá trình chuyển giao công nghệ.

Quản lý rủi ro: Áp dụng cơ chế bảo lãnh tín dụng và thành lập quỹ đảm bảo để giảm thiểu rủi ro cho cả nhà cung cấp và nhà đầu tư, qua đó thúc đẩy dòng vốn đầu tư vào các dự án chuyển đổi số của doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ngoài ra, Hàn Quốc còn ưu tiên hỗ trợ mạnh mẽ thông qua các khoản khấu trừ thuế và ưu đãi đối với hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Chính sách này nhằm khuyến khích doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn vào việc nâng cao năng lực số.

Bên cạnh đó Hàn Quốc là điển hình về việc thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực sản xuất thông minh.

Định hướng chính: Phát triển sản xuất thông minh (Smart Manufacturing) và củng cố vị thế dẫn đầu về công nghệ 5G.

Chương trình tiêu biểu:

Khuôn khổ xưởng sản xuất thông minh (Smart Factory Framework): Chính phủ cung cấp các gói hỗ trợ tài chính và kỹ thuật để SMEs xây dựng hoặc nâng cấp nhà máy thành "Smart Factories" (tự động hóa, kết nối IoT). Hỗ trợ được chia theo cấp độ (Cơ bản, Trung cấp 1, Trung cấp 2) để đảm bảo tính khả thi.

Chương trình đào tạo nhân lực: Tài trợ chi phí đào tạo lại nhân viên của SMEs về kỹ năng vận hành công nghệ thông minh.

Bài học: Hỗ trợ có mục tiêu và theo lộ trình rõ ràng. Việc chia nhỏ mức độ hỗ trợ (Basic, Intermediate) giúp SMEs dễ dàng tham gia và đảm bảo sự phát triển bền vững, tránh tình trạng đầu tư một lần rồi bỏ dở.

 Kinh nghiệm và chiến lược số hóa quốc gia của Nhật Bản

Nhật Bản đã triển khai chiến lược số hóa theo từng giai đoạn, khởi đầu bằng việc xây dựng cơ sở hạ tầng và thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), sau đó tập trung đẩy mạnh chia sẻ dữ liệu và phát triển các nền tảng số ở cấp địa phương.

Việc thành lập cơ quan kỹ thuật số (Digital Agency) và triển khai chương trình "Vision for a Digital Garden City Nation" (Quốc gia thành phố vườn kỹ thuật số) thể hiện rõ cách tiếp cận của Nhật Bản. Cách tiếp cận này gắn kết chặt chẽ chuyển đổi số với mục tiêu phục hồi và phát triển kinh tế địa phương, hướng đến đảm bảo không có khu vực nông thôn nào bị tụt hậu.

Bên cạnh đó, Nhật Bản đặc biệt chú trọng các nội dung sau:

Pháp lý và tiêu chuẩn hóa: Tập trung tiêu chuẩn hóa, hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân và cơ chế nhận dạng điện tử.

Hỗ trợ doanh nghiệp: Hỗ trợ các doanh nghiệp thông qua các sáng kiến trợ cấp, chương trình tư vấn và đào tạo chuyên sâu nhằm chuyển đổi mô hình kinh doanh theo định hướng số hóa. (Tham khảo World Bank, 2024).

Bên cạnh đó Nhật Bản tập trung vào việc số hóa các ngành công nghiệp truyền thống và giải quyết vấn đề xã hội (siêu già hóa dân số) thông qua chuyển đổi số.

Định hướng chính: Society 5.0 – xã hội siêu thông minh, nơi công nghệ được tích hợp để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Chương trình tiêu biểu:

Chương trình hỗ trợ IT (IT Introduction Support Program): Chính phủ trợ cấp một phần chi phí cho SMEs khi mua sắm phần mềm và dịch vụ IT từ các nhà cung cấp được chứng nhận. Chương trình này đơn giản hóa quy trình và giảm rào cản chi phí ban đầu.

Tín dụng thuế chuyển đổi số (Digital Transformation Tax Credit): Cung cấp ưu đãi thuế cho các SMEs đầu tư vào các hệ thống dữ liệu, điện toán đám mây và các công nghệ AI.

Bài học: Tập trung giảm rào cản chi phí ban đầu và ưu đãi thuế. Đây là cách hiệu quả để khuyến khích các SMEs thận trọng về tài chính dám mạo hiểm đầu tư.

 Kinh nghiệm và chiến lược chuyển đổi số quốc gia của Trung Quốc

Trung Quốc là quốc gia triển khai công tác chuyển đổi số trên quy mô rộng lớn với chiến lược tích hợp đa lĩnh vực (Five-Sphere Integrated Plan). Chiến lược này thúc đẩy đồng bộ cả nền tảng công nghệ, hệ sinh thái khởi nghiệp (startup) và thị trường nội địa cho các giải pháp mang thương hiệu Make-in-China.

Chính sách của chính phủ tập trung vào các biện pháp hỗ trợ và ưu đãi tài chính, bao gồm:

Hỗ trợ nghiên cứu và phát triển (R&D): Cung cấp các ưu đãi thuế cho các ngành công nghệ cao.

Kích thích tiêu dùng và giảm chi phí: Thực hiện giảm thuế giá trị gia tăng theo từng giai đoạn nhằm kích thích tiêu dùng và giảm chi phí vận hành cho doanh nghiệp.

Mô hình phát triển dựa trên các nền tảng công nghệ quy mô lớn đã tạo điều kiện thuận lợi cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tiếp cận các giải pháp số hóa sẵn có. Tuy nhiên, môi trường chính sách tại Trung Quốc có đặc điểm thay đổi nhanh chóng, điều này đòi hỏi cộng đồng doanh nghiệp phải duy trì khả năng thích ứng linh hoạt. (Tham khảo AmCham China, 2023).

Trung Quốc triển khai chiến lược chuyển đổi số quy mô lớn dựa trên sự phát triển của các nền tảng công nghệ khổng lồ.

Định hướng chính: Phát triển kinh tế nền tảng (Platform Economy) và thúc đẩy công nghiệp 4.0 thông qua chính sách "Made in China 2025".

Chương trình tiêu biểu:

Sáng kiến đám mây công nghiệp (Industrial Internet Cloud Platform): Các nền tảng công nghệ (như Alibaba Cloud, Tencent Cloud) được chính phủ khuyến khích cung cấp các giải pháp đám mây, IoT và AI chi phí thấp cho hàng triệu SMEs.

Xây dựng các khu thí điểm chuyển đổi số: Tập trung nguồn lực để xây dựng các khu công nghiệp thông minh, nơi các SMEs có thể áp dụng công nghệ tiên tiến một cách tập trung.

Bài học: Tận dụng vai trò của các công ty công nghệ lớn (Tech Giants). Sử dụng sức mạnh nền tảng, hệ sinh thái và năng lực kỹ thuật của các tập đoàn tư nhân để chuyển đổi số cho số lượng lớn SMEs với chi phí thấp.

 Singapore và một số nước ASEAN

Trong khu vực Đông Nam Á, Singapore được đánh giá là hình mẫu điển hình trong việc hỗ trợ chuyển đổi số cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhờ vào hệ sinh thái chính sách toàn diện, bài bản và có tính thực tiễn cao. Chính phủ Singapore đã xác định rõ: chuyển đổi số không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là yếu tố then chốt để củng cố lợi thế cạnh tranh của quốc gia trong bối cảnh nền kinh tế số toàn cầu. Do đó, nhiều chương trình hỗ trợ đã được thiết kế với mục tiêu tập trung nguồn lực và hỗ trợ trực tiếp cho doanh nghiệp vừa và nhỏ – đây là nhóm doanh nghiệp chiếm tỷ trọng lớn và có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế quốc gia.

Trọng tâm chiến lược: Chương trình SMEs Go Digital và Bộ Kế hoạch số hóa ngành (IDPs) của Singapore

Trọng tâm nổi bật trong chiến lược hỗ trợ chuyển đổi số của Singapore là chương trình SMEs Go Digital. Chương trình này đưa ra các gói giải pháp được tiêu chuẩn hóa cho từng lĩnh vực chuyên ngành, qua đó cung cấp cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) một lộ trình rõ ràng và dễ áp dụng. Mục đích là giảm thiểu tình trạng quá tải thông tin khi doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều lựa chọn công nghệ khác nhau.

Đi kèm với chương trình trên là Bộ Kế hoạch số hóa ngành (Industry Digital Plans - IDPs), bao gồm các kế hoạch số hóa chi tiết cho từng ngành kinh tế cụ thể như bán lẻ, logistics, y tế và xây dựng. Trong mỗi kế hoạch này, Chính phủ Singapore đã xác định sẵn các cấp độ công nghệ mà doanh nghiệp có thể áp dụng theo từng giai đoạn phát triển (từ cơ bản đến nâng cao), nhằm đảm bảo tính phù hợp và khả thi trong triển khai thực tiễn.

Ví dụ điển hình (Mô hình Smart Nation):

Chương trình tiêu biểu: GoDigital Programme (trước đây là SMEs Go Digital). Cung cấp danh sách các giải pháp số hóa đã được thẩm định (Pre-approved Solutions) cho SMEs, từ phần mềm kế toán đến an ninh mạng. Khi SMEs chọn giải pháp này, họ được trợ cấp tới 70% chi phí.

Để hỗ trợ tài chính, Singapore triển khai Productivity Solutions Grant - PSG (khoản tài trợ giải pháp năng suất) cho phép doanh nghiệp được trợ cấp một phần chi phí khi áp dụng các giải pháp số hóa đã được phê duyệt. Điều này giúp doanh nghiệp giảm bớt gánh nặng đầu tư ban đầu, từ đó khuyến khích mạnh mẽ việc tham gia chuyển đổi số. Song song với hỗ trợ tài chính, chính phủ cũng chú trọng phát triển nguồn nhân lực số thông qua chương trình SkillsFuture, cung cấp các khóa đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số cho người lao động ở mọi cấp độ. Nhờ đó, doanh nghiệp vừa và nhỏ vừa có công cụ số hóa, vừa có nhân lực đủ năng lực vận hành.

Bài học: Chuẩn hóa và đơn giản hóa quy trình hỗ trợ. Cung cấp các giải pháp "có sẵn" đã được kiểm chứng, giảm rủi ro và sự phân vân cho SMEs.

Malaysia (SME Digitalisation Grant): Cung cấp các khoản tài trợ lên đến 50% chi phí chuyển đổi số cho 7 lĩnh vực công nghệ chính, tập trung vào số hóa hồ sơ, kế toán và thương mại điện tử.

Thái Lan (Digital Economy Promotion Agency - DEPA): Hỗ trợ tư vấn, đào tạo và cung cấp các nền tảng cho việc xuất khẩu qua thương mại điện tử.

Bài học chung ASEAN: Tập trung vào các giải pháp cơ bản, thiết yếu (như thanh toán, kế toán, quản lý khách hàng) để giúp SMEs bắt đầu.

Không chỉ riêng Singapore, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nói chung cũng đang tích cực thúc đẩy nhiều sáng kiến ở cấp độ khu vực nhằm hỗ trợ chuyển đổi số cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV).

Nổi bật trong các hoạt động này là dự án hợp tác Go Digital ASEAN, được triển khai bởi Quỹ ASEAN phối hợp với Google. Dự án này tập trung vào việc đào tạo kỹ năng số cơ bản và kỹ năng thương mại điện tử cho hàng trăm nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ trong khu vực. Sáng kiến Go Digital ASEAN hướng tới mục tiêu thu hẹp khoảng cách số, đặc biệt tại những quốc gia còn tồn tại hạn chế về hạ tầng công nghệ và nguồn lực tài chính.

Bên cạnh đó, nhiều nền tảng hợp tác khu vực cũng đang được phát triển nhằm tăng cường kết nối thương mại điện tử xuyên biên giới. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp vừa và nhỏ mở rộng thị trường ra ngoài phạm vi quốc gia, qua đó tận dụng hiệu quả sự phát triển của kinh tế số ASEAN.

Qua phân tích kinh nghiệm quốc tế, có thể khẳng định rằng các quốc gia và khu vực thành công trong việc hỗ trợ chuyển đổi số cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đều xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ, được cấu thành từ các yếu tố then chốt sau:

Cơ chế Tài chính linh hoạt: Kết hợp chặt chẽ giữa chính sách tài chính linh hoạt (như trợ cấp có mục tiêu, tín dụng ưu đãi) và cơ chế quản lý rủi ro.

Mạng lưới Hỗ trợ chuyên sâu: Thiết lập mạng lưới hỗ trợ kỹ thuật và tư vấn tại chỗ thông qua các trung tâm chuyên biệt (ví dụ: Digital Innovation Hubs, SME Centres, Smart Factory Support Centers).

Hạ tầng và tiêu chuẩn hóa: Đầu tư phát triển hạ tầng công nghệ hiện đại, song song với việc chuẩn hóa đồng bộ về kỹ thuật và pháp luật.

Bên cạnh đó, các chương trình đào tạo nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo số và kỹ thuật cho doanh nghiệp nừa và nhỏ đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Các chương trình này giúp doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi chiến lược toàn diện, thay vì chỉ ứng dụng công nghệ một cách rời rạc. Sự kết hợp các yếu tố trên cùng với vai trò đồng hành của Chính phủ đã tạo ra môi trường thuận lợi, thúc đẩy hiệu quả quá trình chuyển đổi số của khối doanh nghiệp.

Bùi Trung Hiếu