1. Giới thiệu chung

Chuyên đề “Kinh nghiệm phát triển Chính phủ số của Mỹ và bài học cho Việt Nam” tiếp tục đi sâu phân tích những khó khăn, thách thức Việt Nam đang phải đối mặt, trên cơ sở tham chiếu kinh nghiệm Hoa Kỳ và thực tiễn triển khai chuyển đổi số trong nước. Mục tiêu là chỉ ra những “điểm nghẽn” cốt lõi về thể chế, dữ liệu, nguồn nhân lực, an ninh mạng và cơ chế đầu tư, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính đột phá, đồng bộ, khả thi.

Về khái niệm, Chính phủ số (Digital Government) là giai đoạn phát triển cao hơn của Chính phủ điện tử (E-Government). Nếu Chính phủ điện tử chủ yếu tập trung vào việc tin học hóa các quy trình sẵn có và cung cấp dịch vụ công trên môi trường trực tuyến, thì Chính phủ số là quá trình tái cấu trúc toàn diện hoạt động của cơ quan nhà nước trên nền tảng dữ liệu và công nghệ số. Chính phủ số hướng tới một mô hình quản trị kiến tạo, minh bạch, hiệu quả, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, với các trụ cột cơ bản: dữ liệu số, thể chế số, hạ tầng số, nhân lực số và dịch vụ số.

Trong bối cảnh đó, việc phân tích rõ những hạn chế, điểm yếu của Việt Nam hiện nay là điều kiện tiên quyết để có thể vận dụng hiệu quả kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là của Hoa Kỳ, vào thực tiễn xây dựng Chính phủ số ở nước ta.

2. Khó khăn, tồn tại, thách thức đối với Việt Nam

Dựa trên kinh nghiệm của Mỹ và thực tiễn trong nước, có thể nhận diện một số nhóm khó khăn, thách thức chủ yếu sau đây trong tiến trình xây dựng Chính phủ số tại Việt Nam:

2.1. Tư duy và nhận thức chưa đồng bộ

Đây là rào cản lớn và mang tính nền tảng. Ở không ít nơi vẫn tồn tại tư duy nhiệm kỳ, tâm lý “cát cứ thông tin”, ngại thay đổi, ngại chia sẻ dữ liệu. Một bộ phận cán bộ, công chức còn xem chuyển đổi số là việc mua sắm thêm thiết bị, phần mềm, thay thế giấy tờ bằng văn bản điện tử, chứ chưa nhìn nhận đây là cuộc cải cách sâu rộng về quy trình, mô hình làm việc và văn hóa tổ chức.

Hệ quả là nhiều hoạt động chuyển đổi số mang nặng tính hình thức, chạy theo chỉ tiêu số lượng hơn là hiệu quả thực chất; nhiều dự án công nghệ thông tin chưa bám sát nhu cầu thật sự của người dân và doanh nghiệp.

2.2. Khung pháp lý chưa theo kịp thực tiễn

Mặc dù Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách, nhưng hệ thống pháp luật điều chỉnh trực tiếp các vấn đề cốt lõi của Chính phủ số vẫn còn khoảng trống và bất cập. Các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, định danh và xác thực điện tử, chia sẻ dữ liệu liên thông giữa các cơ quan, giao dịch điện tử, lưu trữ điện tử... chưa hoàn thiện, thiếu tính đồng bộ và cụ thể, dẫn đến lúng túng trong tổ chức triển khai và khó bảo đảm tính thống nhất trên phạm vi toàn quốc.

2.3. Dữ liệu phân mảnh, thiếu chuẩn hóa, khả năng liên thông thấp

Tình trạng “ốc đảo dữ liệu” (data silos) là một thách thức rất lớn. Nhiều bộ, ngành, địa phương xây dựng cơ sở dữ liệu riêng lẻ, theo những tiêu chuẩn khác nhau, không bám sát một kiến trúc tổng thể thống nhất. Dữ liệu bị trùng lặp, không nhất quán, không được cập nhật kịp thời, thiếu “đúng – đủ – sạch – sống”.

Điều này khiến việc kết nối, chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu gặp nhiều khó khăn, cản trở việc hình thành bức tranh dữ liệu tổng thể phục vụ ra quyết định, cũng như hạn chế khả năng cung cấp các dịch vụ công liền mạch, “một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”.

2.4. Thiếu hụt nguồn nhân lực số chất lượng cao trong khu vực công

Việt Nam thiếu nghiêm trọng đội ngũ chuyên gia về dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, kiến trúc hệ thống… làm việc trong các cơ quan nhà nước. Cơ chế đãi ngộ, môi trường làm việc còn chưa đủ hấp dẫn để thu hút, cạnh tranh với khu vực tư nhân, đặc biệt là các doanh nghiệp công nghệ lớn.

Bên cạnh đó, năng lực số của đội ngũ cán bộ, công chức nói chung còn hạn chế. Không ít người chưa sẵn sàng làm việc hoàn toàn trên môi trường số, thậm chí còn tâm lý e dè, ngại sử dụng các hệ thống mới, dẫn đến hiệu quả khai thác hạ tầng, nền tảng, cơ sở dữ liệu chưa cao.

2.5. Nguy cơ an ninh mạng và vấn đề bảo vệ quyền riêng tư

Chuyển đổi số càng sâu rộng thì rủi ro an ninh mạng càng gia tăng. Các cuộc tấn công có chủ đích vào hạ tầng thông tin quan trọng của Nhà nước ngày càng tinh vi, khó lường. Việc thu thập, xử lý và lưu trữ khối lượng lớn dữ liệu công dân đặt ra yêu cầu rất cao về bảo vệ quyền riêng tư, bảo mật thông tin cá nhân.

Nếu không có cơ chế, công cụ và năng lực bảo đảm an toàn thông tin tương xứng, nguy cơ lộ, lọt dữ liệu sẽ làm xói mòn niềm tin của người dân vào các hệ thống số của Chính phủ, cản trở tiến trình chuyển đổi số nói chung.

2.6. Nguồn lực đầu tư còn hạn chế và dàn trải

Dù đã có sự quan tâm, song nguồn lực đầu tư cho chuyển đổi số vẫn còn phân tán, thiếu trọng tâm, trọng điểm. Nhiều dự án công nghệ thông tin được triển khai trùng lặp giữa các cơ quan, địa phương, gây lãng phí.

Cơ chế mua sắm công nghệ thông tin chưa linh hoạt, thủ tục phức tạp, chưa khuyến khích các mô hình phát triển phần mềm hiện đại (như Agile, DevOps) hay hình thức thuê dịch vụ điện toán đám mây. Trong khi đó, công nghệ điện toán đám mây có khả năng lưu trữ và xử lý nguồn dữ liệu khổng lồ, là nền tảng quan trọng để vận hành Chính phủ số quy mô lớn và linh hoạt.

3. Định hướng giải pháp đề xuất cho Việt Nam

Trên cơ sở tham chiếu kinh nghiệm của Mỹ và bối cảnh Việt Nam, cần triển khai một hệ thống giải pháp đồng bộ, có trọng tâm, mang tính đột phá như sau:

3.1. Hoàn thiện thể chế và kiến trúc tổng thể – “Luật chơi phải đi trước”

Thứ nhất, nghiên cứu xây dựng “Đạo luật Chính phủ số” với tính chất là một đạo luật khung, tương tự E-Government Act của Hoa Kỳ, quy định rõ nguyên tắc, tiêu chuẩn, quyền hạn và trách nhiệm của các chủ thể trong xây dựng, vận hành Chính phủ số. Đạo luật cần bao quát các nội dung: chia sẻ dữ liệu theo nguyên tắc “mặc định chia sẻ” (open by default), dịch vụ công trực tuyến theo nguyên tắc “di động trước” (mobile-first), định danh điện tử, chữ ký số, an ninh mạng, trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Thứ hai, cập nhật và thực thi nghiêm Khung kiến trúc Chính phủ số (kế thừa và nâng cấp Khung kiến trúc Chính phủ điện tử). Tất cả dự án công nghệ thông tin của các bộ, ngành, địa phương phải tuân thủ khung kiến trúc, đặc biệt là các chuẩn về kết nối, chia sẻ dữ liệu (APIs), chuẩn dữ liệu và tiêu chuẩn an toàn thông tin, bảo đảm tính liên thông, đồng bộ và tránh đầu tư trùng lặp.

Thứ ba, sớm hoàn thiện và tổ chức thực thi có hiệu quả pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, tạo nền tảng pháp lý rõ ràng cho việc thu thập, xử lý, khai thác và chia sẻ dữ liệu, qua đó củng cố “niềm tin số” của người dân và doanh nghiệp.

3.2. Thành lập đơn vị tinh nhuệ dẫn dắt sự thay đổi – học hỏi mô hình USDS/18F

Có thể nghiên cứu thí điểm thành lập “Cục Dịch vụ số Việt Nam” (Vietnam Digital Service – VDS) trực thuộc cơ quan trung ương có thẩm quyền (như Văn phòng Chính phủ). Đơn vị này tập hợp đội ngũ chuyên gia công nghệ, thiết kế dịch vụ, phân tích dữ liệu xuất sắc, có thể tuyển dụng từ khu vực tư nhân với cơ chế đãi ngộ linh hoạt, đặc thù.

VDS không thay thế bộ phận công nghệ thông tin hiện có của các bộ, ngành, mà có sứ mệnh:

+ Tư vấn chiến lược về chuyển đổi số cho Chính phủ, Thủ tướng và người đứng đầu bộ, ngành.

+ Trực tiếp tham gia “giải cứu” hoặc tái thiết kế các dự án số quan trọng, phức tạp, chậm tiến độ hoặc kém hiệu quả.

+ Lan tỏa văn hóa làm việc mới trong khu vực công: lấy người dùng làm trung tâm, phát triển linh hoạt (Agile), ra quyết định dựa trên dữ liệu, thử nghiệm nhanh – cải tiến liên tục.

3.3. Triển khai chiến lược dữ liệu quốc gia – biến dữ liệu thành tài sản thực sự

Cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý ứng dụng” sang “quản lý dữ liệu”, coi dữ liệu là tài sản chiến lược của quốc gia.

Xây dựng Chiến lược dữ liệu quốc gia với danh mục rõ ràng các cơ sở dữ liệu nền tảng, cơ chế chia sẻ, tích hợp, làm sạch và cập nhật dữ liệu theo thời gian thực.

Thiết lập nền tảng quản trị và phân tích dữ liệu cấp quốc gia, tích hợp dữ liệu từ các bộ, ngành, địa phương, cho phép phân tích, trực quan hóa phục vụ chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, Thủ tướng và lãnh đạo các cấp.

Phát triển Cổng dữ liệu quốc gia (data.gov.vn) theo hướng tiệm cận mô hình Data.gov của Hoa Kỳ; ban hành danh mục dữ liệu bắt buộc phải mở, khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức xã hội và người dân khai thác, sáng tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới trên nền dữ liệu công.

3.4. Đột phá về nguồn nhân lực số và đổi mới mua sắm công nghệ

Một là, xây dựng chương trình “Công chức công nghệ” với lộ trình đào tạo, bồi dưỡng bài bản cho lãnh đạo và cán bộ chuyên trách về chuyển đổi số. Song song, cần có cơ chế tuyển dụng mở, linh hoạt, cho phép thu hút nhân tài công nghệ tham gia khu vực công theo hình thức dài hạn hoặc nhiệm kỳ, với cơ chế tiền lương, đãi ngộ tương xứng.

Hai là, đổi mới cơ chế mua sắm công nghệ thông tin, cho phép thí điểm các mô hình mua sắm linh hoạt, thuê dịch vụ đám mây, thuê chuyên gia, áp dụng phương thức hợp đồng thích ứng với cách phát triển phần mềm hiện đại (Agile, phát triển lặp lại). Từng bước chuyển từ tư duy “mua sắm tài sản cố định” (phần cứng, phần mềm trọn gói) sang “thuê dịch vụ số” và chi trả theo hiệu quả sử dụng.

4. Đề xuất, kiến nghị

Để các định hướng, giải pháp nêu trên đi vào thực tiễn, cần một số đề xuất, kiến nghị chính sách cụ thể sau:

Một là, ưu tiên đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh việc xây dựng Luật Chính phủ số, tạo hành lang pháp lý ở mức cao, ổn định và đồng bộ cho chuyển đổi số quốc gia.

Hai là, xây dựng và triển khai Chiến lược dữ liệu quốc gia toàn diện, xác định rõ các cơ sở dữ liệu ưu tiên, cơ chế chia sẻ, bảo mật và lộ trình mở dữ liệu cho xã hội, bảo đảm vừa khai thác hiệu quả vừa bảo vệ quyền riêng tư, bí mật cá nhân.

Ba là, khi thiết kế dịch vụ công trực tuyến, bắt buộc phải có giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm với người dùng cuối (người dân, doanh nghiệp). Lấy mức độ hài lòng, mức độ sử dụng thực tế của người dùng làm thước đo chính, thay vì chỉ dựa trên các chỉ tiêu kỹ thuật hoặc số lượng dịch vụ đưa lên trực tuyến.

Bốn là, đổi mới căn bản quy trình mua sắm công nghệ số (digital procurement), áp dụng cơ chế mua sắm linh hoạt, rút gọn đối với các dự án phát triển phần mềm theo phương pháp Agile; cho phép thuê dịch vụ điện toán đám mây thay vì chỉ mua sắm hạ tầng phần cứng, phần mềm truyền thống.

Năm là, nghiên cứu thành lập một “Đội đặc nhiệm số” (Digital SWAT Team) theo mô hình USDS/18F của Mỹ: quy mô nhỏ, tinh nhuệ, được trao thẩm quyền rõ ràng để tham gia xử lý các dự án công nghệ trọng điểm, có rủi ro cao, đồng thời dẫn dắt việc thiết kế các dịch vụ công ưu tiên theo tư duy lấy người dùng làm trung tâm.

Sáu là, gắn các chỉ số Chính phủ số (mức độ chia sẻ dữ liệu, tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến toàn trình, tỷ lệ người dân sử dụng thực tế, mức độ hài lòng…) với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ, xếp loại người đứng đầu các bộ, ngành, địa phương; coi đây là tiêu chí bắt buộc trong đánh giá năng lực lãnh đạo, quản lý.

Bảy là, thí điểm cơ chế “sandbox” pháp lý cho các ứng dụng công nghệ mới (AI, Blockchain, dữ liệu lớn…) trong quản lý nhà nước, cho phép thử nghiệm trong phạm vi, thời gian, đối tượng giới hạn trước khi xem xét nhân rộng, thể chế hóa.

Kết luận

Hành trình xây dựng Chính phủ số của Hoa Kỳ cho thấy thành công không đến từ một giải pháp đơn lẻ, mà từ sự kết hợp giữa tầm nhìn chiến lược dài hạn, khung pháp lý liên tục được cập nhật, cơ chế tổ chức linh hoạt và tư duy luôn sẵn sàng thử nghiệm, chấp nhận và học hỏi từ thất bại. Trung tâm của mọi nỗ lực là người dân – với vai trò vừa là đối tượng phục vụ, vừa là chủ thể tham gia quản trị công.

Việt Nam đang có những lợi thế đáng kể của một quốc gia đi sau: có thể tiếp cận công nghệ mới với chi phí thấp hơn, không bị ràng buộc quá nặng bởi các hệ thống cũ; sở hữu dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng internet và thiết bị di động cao. Nếu biết tận dụng những lợi thế này, đồng thời khắc phục các “điểm nghẽn” về thể chế, dữ liệu, nguồn nhân lực và cơ chế đầu tư, Việt Nam hoàn toàn có khả năng tạo nên bước nhảy vọt về Chính phủ số.

Việc kiên định xây dựng một Chính phủ số kiến tạo, minh bạch, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm sẽ vừa góp phần cắt giảm thủ tục, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị nhà nước, vừa tạo nền tảng cho phát triển kinh tế số, xã hội số, hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một quốc gia hùng cường, thịnh vượng, nơi công nghệ phục vụ thiết thực cho sự phát triển bền vững và chất lượng cuộc sống của mọi người dân.

Trần Kiên