Mở đầu

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dữ liệu đã và đang trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của mỗi quốc gia. Hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu không chỉ giúp tối ưu hóa quản trị nhà nước mà còn là nền tảng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số và nâng cao chất lượng dịch vụ công. Tuy nhiên, quá trình kết nối, chia sẻ dữ liệu cũng đặt ra nhiều thách thức liên quan đến quyền riêng tư, an ninh thông tin và lợi ích của các chủ thể tham gia. Vì vậy, việc xây dựng một khung pháp lý đầy đủ, minh bạch và hiệu quả cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu là yêu cầu tất yếu. Singapore là quốc gia đi đầu trong lĩnh vực này và những kinh nghiệm từ Singapore có ý nghĩa tham khảo quan trọng đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện thể chế dữ liệu quốc gia.

1. Tổng quan về hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu

a. Khái niệm về dữ liệu

Dữ liệu được hiểu là tập hợp các thông tin được thu thập, ghi nhận, lưu trữ và xử lý dưới nhiều hình thức khác nhau, phản ánh các sự vật, hiện tượng, sự kiện và quá trình diễn ra trong đời sống kinh tế – xã hội. Trong bối cảnh truyền thống, dữ liệu có thể tồn tại dưới dạng văn bản, hồ sơ giấy tờ, sổ sách thống kê. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, dữ liệu chủ yếu được số hóa và lưu trữ trên các hệ thống công nghệ thông tin, trở thành dữ liệu số (digital data).

Từ góc độ quản lý nhà nước và phát triển kinh tế số, dữ liệu thường được phân loại theo các nhóm cơ bản như: dữ liệu cá nhân, dữ liệu tổ chức – doanh nghiệp, dữ liệu nhà nước và dữ liệu công cộng. Mỗi loại dữ liệu có đặc điểm, giá trị và yêu cầu bảo vệ khác nhau. Đặc biệt, dữ liệu nhà nước và dữ liệu công khi được quản lý và chia sẻ hợp lý sẽ trở thành nguồn lực quan trọng phục vụ hoạch định chính sách, cung cấp dịch vụ công và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.

Ngày nay, dữ liệu không còn chỉ là “thông tin thô” mà đã trở thành tài sản chiến lược, có thể tạo ra giá trị gia tăng lớn thông qua phân tích, kết hợp và khai thác. Chính vì vậy, nhiều quốc gia đã coi dữ liệu là “nguồn tài nguyên mới”, tương tự như đất đai hay tài nguyên thiên nhiên, cần được quản lý bằng các cơ chế pháp lý phù hợp.

b. Khái niệm về hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu

Hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu là quá trình thiết lập các cơ chế cho phép các hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu và các chủ thể khác nhau có thể truy cập, trao đổi và sử dụng dữ liệu của nhau theo những nguyên tắc và điều kiện nhất định. Hoạt động này bao gồm cả khía cạnh kỹ thuật (hạ tầng công nghệ, nền tảng kết nối, chuẩn dữ liệu) và khía cạnh pháp lý – thể chế (quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm và giới hạn trong việc sử dụng dữ liệu).

Kết nối dữ liệu thường được hiểu là việc liên thông giữa các hệ thống thông tin, giúp dữ liệu có thể được truyền tải và đồng bộ một cách tự động. Trong khi đó, chia sẻ dữ liệu là việc cho phép một chủ thể khác được quyền truy cập hoặc sử dụng dữ liệu, có thể là toàn bộ hoặc một phần, có điều kiện hoặc không điều kiện.

Điểm quan trọng cần nhấn mạnh là kết nối, chia sẻ dữ liệu không đồng nghĩa với việc công khai toàn bộ dữ liệu. Trái lại, hoạt động này cần được kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm tuân thủ các nguyên tắc về bảo mật, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh quốc gia.

c. Vai trò của hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu

Thứ nhất, hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước. Khi các cơ quan nhà nước có thể chia sẻ dữ liệu với nhau, quá trình xử lý công việc sẽ trở nên nhanh chóng, chính xác và giảm thiểu sự trùng lặp trong thu thập thông tin. Điều này góp phần giảm chi phí hành chính và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Thứ hai, kết nối, chia sẻ dữ liệu là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế số và đổi mới sáng tạo. Dữ liệu mở và dữ liệu được chia sẻ hợp pháp là nguồn đầu vào quan trọng cho các doanh nghiệp công nghệ, các start-up và các tổ chức nghiên cứu trong việc phát triển sản phẩm, dịch vụ mới dựa trên trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ số khác.

Thứ ba, hoạt động này góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ công và phúc lợi xã hội. Thông qua việc tích hợp dữ liệu từ nhiều lĩnh vực như y tế, giáo dục, giao thông, an sinh xã hội, Nhà nước có thể cung cấp các dịch vụ cá nhân hóa, lấy người dân làm trung tâm.

Thứ tư, kết nối, chia sẻ dữ liệu còn góp phần tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình, tạo điều kiện cho xã hội giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, qua đó nâng cao niềm tin của người dân vào bộ máy quản lý.

d. Khung pháp lý cần thiết cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu

Một khung pháp lý hiệu quả cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu cần được xây dựng trên các nguyên tắc cơ bản như minh bạch, an toàn, công bằng và lấy con người làm trung tâm. Khung pháp lý này phải xác định rõ quyền sở hữu dữ liệu, quyền tiếp cận và sử dụng dữ liệu của các chủ thể khác nhau.

Bên cạnh đó, pháp luật cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm an ninh mạng và an toàn thông tin. Các cơ chế giám sát, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp liên quan đến dữ liệu cũng cần được thiết lập đầy đủ.

Một yếu tố quan trọng khác là khung pháp lý cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc chia sẻ và khai thác dữ liệu, tránh tình trạng “đóng kín” dữ liệu do lo ngại rủi ro pháp lý. Điều này đòi hỏi pháp luật phải có các quy định rõ ràng, cụ thể và khả thi.

2. Khung pháp lý cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu ở Singapore

a. Thực trạng khung pháp lý cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu ở Singapore

Singapore được đánh giá là một trong những quốc gia đi đầu thế giới trong xây dựng chính phủ số và quản trị dữ liệu. Khung pháp lý cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu tại Singapore được xây dựng một cách toàn diện, thống nhất và linh hoạt, phù hợp với tốc độ phát triển nhanh của công nghệ.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (PDPA) là nền tảng pháp lý quan trọng, quy định rõ các nguyên tắc thu thập, sử dụng, tiết lộ và chia sẻ dữ liệu cá nhân. Luật này vừa bảo vệ quyền riêng tư của cá nhân, vừa cho phép dữ liệu được sử dụng và chia sẻ trong những trường hợp cần thiết vì lợi ích công cộng và phát triển kinh tế.

Bên cạnh đó, Luật An ninh mạng và các chính sách về dữ liệu mở, dữ liệu dùng chung đã tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước và khu vực tư nhân. Chính phủ Singapore cũng ban hành các khung quản trị dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và hướng dẫn thực hành, giúp các cơ quan và tổ chức dễ dàng triển khai trên thực tế.

Một đặc điểm nổi bật trong khung pháp lý về kết nối, chia sẻ dữ liệu tại Singapore là cơ chế điều phối tập trung nhưng vận hành linh hoạt. Chính phủ Singapore không chỉ ban hành các văn bản pháp luật mang tính nguyên tắc mà còn thiết lập các cơ quan chuyên trách chịu trách nhiệm trực tiếp về quản trị và khai thác dữ liệu.

Cơ quan Phát triển Truyền thông Infocomm (IMDA) và Cơ quan Công nghệ Chính phủ (GovTech) đóng vai trò trung tâm trong việc:

• Xây dựng chiến lược dữ liệu quốc gia;

• Ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật và chuẩn dữ liệu;

• Quản lý các nền tảng chia sẻ dữ liệu dùng chung;

• Hướng dẫn, giám sát việc tuân thủ pháp luật về dữ liệu.

Cách tiếp cận này giúp Singapore tránh được tình trạng phân tán trách nhiệm, vốn là một trong những rào cản lớn đối với việc chia sẻ dữ liệu ở nhiều quốc gia. Thay vì để mỗi bộ, ngành tự xây dựng hệ thống và quy định riêng, Singapore thiết lập một khung thống nhất, trong đó các cơ quan vừa có quyền tự chủ nhất định, vừa phải tuân thủ các chuẩn chung.

Hình 1: Khung pháp lý tổng thể về dữ liệu của Singapore

b. Hiệu quả hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu ở Singapore

Nhờ khung pháp lý và hạ tầng đồng bộ, hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu ở Singapore đạt được nhiều kết quả nổi bật. Các cơ quan nhà nước có thể chia sẻ dữ liệu thông qua các nền tảng dùng chung, giúp giảm đáng kể thời gian và chi phí xử lý thủ tục hành chính.

Nguyên tắc “Once Only” được áp dụng rộng rãi, theo đó người dân và doanh nghiệp chỉ cần cung cấp thông tin một lần cho Nhà nước. Dữ liệu sau đó được chia sẻ giữa các cơ quan có thẩm quyền, giúp nâng cao trải nghiệm của người sử dụng dịch vụ công.

Trong khu vực tư nhân, dữ liệu mở do Nhà nước cung cấp đã trở thành nguồn lực quan trọng cho các doanh nghiệp phát triển sản phẩm, dịch vụ mới. Điều này góp phần thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khác với nhiều quốc gia chỉ tập trung vào chia sẻ dữ liệu trong khu vực công, Singapore đặc biệt chú trọng đến kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa khu vực công và khu vực tư nhân. Điều này được thể hiện rõ trong các chính sách và quy định pháp luật cho phép doanh nghiệp tiếp cận dữ liệu nhà nước trong những điều kiện nhất định.

Pháp luật Singapore quy định rõ:

• Loại dữ liệu nào được phép chia sẻ;

• Mục đích sử dụng dữ liệu;

• Trách nhiệm của bên tiếp nhận dữ liệu;

• Chế tài xử lý vi phạm.

Thông qua các thỏa thuận chia sẻ dữ liệu (Data Sharing Agreements), Nhà nước và doanh nghiệp có thể hợp tác khai thác dữ liệu phục vụ phát triển dịch vụ mới, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo. Cách tiếp cận này giúp Singapore tận dụng tối đa giá trị của dữ liệu, đồng thời vẫn bảo đảm an toàn và quyền riêng tư.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân trong hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu

Một trong những yếu tố then chốt tạo nên thành công của Singapore là sự cân bằng giữa chia sẻ dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (PDPA) không chỉ đặt ra các nghĩa vụ nghiêm ngặt đối với tổ chức thu thập và xử lý dữ liệu, mà còn thiết lập các ngoại lệ hợp lý cho phép chia sẻ dữ liệu vì lợi ích công cộng.

Trong bối cảnh kết nối dữ liệu ngày càng sâu rộng, Singapore áp dụng các nguyên tắc như:

• Giảm thiểu dữ liệu (data minimisation);

• Sử dụng dữ liệu đúng mục đích;

• Trách nhiệm giải trình của tổ chức xử lý dữ liệu.

Các nguyên tắc này được cụ thể hóa bằng các hướng dẫn thực hành và công cụ hỗ trợ, giúp các cơ quan và doanh nghiệp tuân thủ pháp luật một cách hiệu quả.

Đánh giá tổng thể hiệu quả khung pháp lý tại Singapore

Từ góc độ tổng thể, khung pháp lý cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu tại Singapore đã tạo ra ba tác động quan trọng. Thứ nhất, nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước thông qua việc giảm trùng lặp dữ liệu và cải thiện chất lượng ra quyết định. Thứ hai, thúc đẩy phát triển kinh tế số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo dựa trên dữ liệu. Thứ ba, tăng cường niềm tin của người dân và doanh nghiệp đối với hoạt động quản lý dữ liệu của Nhà nước.

Những kết quả này cho thấy khung pháp lý không chỉ là công cụ quản lý mà còn là đòn bẩy phát triển, nếu được thiết kế hợp lý và triển khai hiệu quả.

c. Thực trạng khung pháp lý cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, khung pháp lý cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu đang trong quá trình hình thành và hoàn thiện. Một số văn bản pháp luật và chiến lược quốc gia đã đề cập đến vấn đề này, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc thúc đẩy chuyển đổi số.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy khung pháp lý hiện nay còn tồn tại nhiều hạn chế như thiếu tính đồng bộ, quy định còn chung chung, chưa có cơ chế khuyến khích mạnh mẽ việc chia sẻ dữ liệu. Bên cạnh đó, hạ tầng kỹ thuật và chuẩn dữ liệu chưa thống nhất cũng là rào cản lớn đối với hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu.

3. Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam

Từ nghiên cứu kinh nghiệm của Singapore, Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quan trọng.

a. Hoàn thiện nhận thức và tư duy quản lý về dữ liệu

Bài học đầu tiên và quan trọng nhất đối với Việt Nam là cần thay đổi tư duy quản lý dữ liệu, từ coi dữ liệu là tài sản riêng của từng cơ quan sang coi dữ liệu là tài nguyên quốc gia dùng chung. Điều này đòi hỏi sự thay đổi không chỉ trong pháp luật mà còn trong nhận thức và văn hóa tổ chức của khu vực công.

Nhà nước cần xác định rõ vai trò kiến tạo, tạo điều kiện cho việc chia sẻ và khai thác dữ liệu, thay vì chỉ tập trung vào kiểm soát và hạn chế. Tư duy “quản lý để phát triển” cần được đặt lên hàng đầu trong xây dựng chính sách dữ liệu.

b. Xây dựng khung pháp lý thống nhất và đồng bộ

Từ kinh nghiệm của Singapore, Việt Nam cần hướng tới việc xây dựng một luật hoặc bộ luật về dữ liệu, làm nền tảng pháp lý thống nhất cho các hoạt động liên quan đến kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Khung pháp lý này cần quy định rõ:

• Nguyên tắc quản trị dữ liệu;

• Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể;

• Cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các khu vực;

• Biện pháp bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh thông tin.

Việc xây dựng khung pháp lý thống nhất sẽ giúp khắc phục tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản hiện hành và tạo sự minh bạch cho các chủ thể tham gia.

c. Tăng cường vai trò điều phối của cơ quan trung ương

Một bài học quan trọng khác là cần thiết lập hoặc củng cố cơ quan điều phối dữ liệu quốc gia có đủ thẩm quyền và nguồn lực. Cơ quan này sẽ đóng vai trò đầu mối trong việc xây dựng chính sách, ban hành chuẩn dữ liệu, quản lý nền tảng chia sẻ và giám sát việc thực thi pháp luật.

Việc phân tán trách nhiệm giữa nhiều cơ quan, nếu không có cơ chế điều phối hiệu quả, sẽ làm giảm hiệu quả của hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu.

d. Phát triển hạ tầng và chuẩn kỹ thuật cho chia sẻ dữ liệu

Pháp luật chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được hỗ trợ bởi hạ tầng kỹ thuật phù hợp. Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ cho các nền tảng dữ liệu dùng chung, hệ thống kết nối liên thông và chuẩn dữ liệu thống nhất. Việc này không chỉ giúp giảm chi phí triển khai mà còn tạo điều kiện cho việc mở rộng và nâng cấp trong tương lai.

Song song với đó, cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu về quản trị dữ liệu, bảo mật thông tin và pháp luật dữ liệu.

e. Thúc đẩy văn hóa chia sẻ dữ liệu và niềm tin xã hội

Cuối cùng, bài học quan trọng từ Singapore là việc xây dựng văn hóa chia sẻ dữ liệu dựa trên niềm tin. Pháp luật cần tạo ra môi trường an toàn và minh bạch, trong đó người dân và doanh nghiệp tin tưởng rằng dữ liệu của họ được bảo vệ và sử dụng đúng mục đích. Niềm tin xã hội chính là điều kiện tiên quyết để hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu phát triển bền vững.

Kết luận

Hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu là trụ cột quan trọng của chuyển đổi số quốc gia và phát triển kinh tế số. Kinh nghiệm của Singapore cho thấy, một khung pháp lý đồng bộ, minh bạch và linh hoạt có thể vừa bảo đảm an toàn dữ liệu, vừa khai thác hiệu quả giá trị của dữ liệu cho phát triển. Việt Nam, trong bối cảnh đẩy mạnh xây dựng Chính phủ số và xã hội số, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động kết nối, chia sẻ dữ liệu, học hỏi có chọn lọc kinh nghiệm của Singapore để phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ chiến lược lâu dài nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của quốc gia.

Trần Thanh Hà