Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, lịch sử phát triển kinh tế Việt Nam cho thấy nông nghiệp đã giúp đất nước thoát nghèo, công nghiệp đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập trung bình. Tuy nhiên, để vươn lên trở thành nước phát triển có thu nhập cao, Việt Nam buộc phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên KHCN. Ông nhấn mạnh, chưa có quốc gia nào vượt qua “bẫy thu nhập trung bình” nếu không chuyển đổi sang tăng trưởng dựa vào khoa học và công nghệ.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Việt Nam là đặt KHCN trong mối liên hệ chặt chẽ với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo Bộ trưởng, khoa học và công nghệ cung cấp tri thức; đổi mới sáng tạo chuyển hóa tri thức thành giá trị phục vụ đời sống; còn chuyển đổi số có vai trò khuếch đại tri thức, tạo ra tác động lan tỏa rộng lớn. Ba yếu tố này gắn kết chặt chẽ, tạo thành động lực phát triển mới.

Về thể chế, Bộ trưởng cho biết Việt Nam đã xây dựng môi trường pháp lý theo hướng thông thoáng, kiến tạo, hiện đại, tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Nghị quyết 57 được nhấn mạnh là dấu mốc quan trọng, thể hiện sự thay đổi tư duy, tầm nhìn, được ví như “tuyên ngôn” về chuyển giai đoạn phát triển sang dựa vào KHCN. Để thể chế hóa tinh thần này, nhiều luật trong lĩnh vực khoa học và công nghệ đã và sẽ được ban hành trong năm nay, tạo nền tảng pháp lý đồng bộ cho quá trình triển khai.

Mục tiêu đặt ra là KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải đóng góp ít nhất 5% tăng trưởng GDP. Theo đó, nguồn chi ngân sách nhà nước từ 3–4 tỉ USD mỗi năm sẽ đóng vai trò “vốn mồi”, kích hoạt tổng chi toàn xã hội đạt 10–15 tỉ USD mỗi năm. Cơ cấu đóng góp dự kiến gồm: KHCN khoảng 1% tăng trưởng GDP; đổi mới sáng tạo 2–3%; chuyển đổi số 1–2%. Đây được xem là định hướng rõ ràng nhằm đưa ba trụ cột này trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng.

Trong giai đoạn tới, KHCN sẽ tập trung vào làm chủ 11 nhóm công nghệ chiến lược, qua đó hình thành các ngành công nghiệp chiến lược của Việt Nam. Bộ trưởng nhấn mạnh, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, việc không làm chủ công nghệ đồng nghĩa với nguy cơ suy giảm năng lực tự chủ quốc gia. Do đó, phát triển và làm chủ công nghệ không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn liên quan trực tiếp đến bảo đảm chủ quyền.

Song song với đó, đổi mới sáng tạo được xác định không chỉ là hoạt động trong doanh nghiệp mà còn là sự sáng tạo của mọi người dân. Định hướng đặt ra là xây dựng quốc gia khởi nghiệp sáng tạo, đưa đổi mới sáng tạo trở thành lối sống, phong cách sống của mỗi cá nhân và tổ chức. Văn hóa đổi mới sáng tạo cần được hình thành trên tinh thần khuyến khích khám phá, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và khoan dung với thất bại.

Đối với chuyển đổi số, mục tiêu là xây dựng quốc gia số toàn diện, bao gồm chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, lấy công dân số làm trung tâm. Đây là quá trình không chỉ thay đổi công nghệ mà còn thay đổi phương thức quản trị, phương thức sản xuất và cách thức tương tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định, 5 năm tới là giai đoạn then chốt để chuyển hóa thể chế, cơ chế, chính sách và tiềm năng thành tăng trưởng kinh tế trên 10%, đồng thời nâng cao mức độ tự chủ chiến lược. KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực trung tâm của phát triển, là yếu tố quyết định để nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Ông cũng nhấn mạnh, đây không phải là nhiệm vụ riêng của một bộ hay một ngành mà là sự nghiệp chung của cả quốc gia, của toàn dân tộc. Sức mạnh chỉ thực sự hình thành khi tất cả cùng chung tay, đồng hành trong một hành trình dài. “Một người đổi mới thì có một ý tưởng, một trăm triệu người đổi mới thì có cả một tương lai” – thông điệp này thể hiện rõ quan điểm coi con người là trung tâm và là chủ thể của quá trình phát triển.

Tổng thể, định hướng tăng chi ngân sách 3–4 tỉ USD mỗi năm cho KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cho thấy quyết tâm mạnh mẽ của Nhà nước trong việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Khi được triển khai đồng bộ cùng với hoàn thiện thể chế và phát huy sức mạnh toàn xã hội, ba trụ cột này được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng vững chắc đưa Việt Nam tiến nhanh hơn trên con đường phát triển bền vững và thịnh vượng.

Nguyễn Thanh Thủy