Mở bài

Chuyển đổi số hiện đang là mục tiêu hàng đầu của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam, có ý nghĩa quan trọng trong mục tiêu chuyển đổi số quốc gia. Chuyển đổi số đang định hình lại phương thức tồn tại và vận hành của mọi lĩnh vực trong đời sống kinh tế - xã hội. Đối với Nhà nước, chuyển đổi số không còn là một lựa chọn công nghệ mà đã trở thành xu hướng tất yếu và là mệnh lệnh hành động nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, cung cấp dịch vụ công chất lượng hơn và xây dựng một chính phủ số kiến tạo, minh bạch, phục vụ.

Tại Việt Nam, chuyển đổi số của nhà nước được xác định là một trong ba trụ cột cốt lõi (cùng với kinh tế số và xã hội số) trong Chương trình chuyển đổi số quốc gia. Việc xây dựng chính phủ số là con đường tất yếu để tối ưu hóa nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và đưa Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế số toàn cầu. Bài viết này sẽ phân tích thực trạng, vai trò, thách thức và định hướng ứng dụng công nghệ trong tiến trình chuyển đổi số của Nhà nước Việt Nam.

Thực trạng chuyển đổi số của Chính phủ Việt Nam

Đã đạt được những kết quả bước đầu: Năm 2014, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 36-NQ/TW về việc đẩy mạnh ứng dụng và phát triển công nghệ thông tin. Nghị quyết này đã xác định quan điểm chỉ đạo như sau: "Ứng dụng, phát triển công nghệ thông tin phải được triển khai trong tất cả các lĩnh vực, nhưng có trọng tâm, trọng điểm. Ưu tiên ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý hành chính và cung cấp dịch vụ công."

Với định hướng từ Đảng và Chính phủ, Việt Nam đã đạt được một số thành tựu bước đầu trong việc xây dựng chính phủ điện tử, hướng đến chính phủ số như:

Pháp lý và chiến lược: Ban hành các văn bản quan trọng như Nghị quyết số 52-NQ/TW và chiến lược phát triển chính phủ điện tử hướng tới chính phủ số (Quyết định 942/QĐ-TTg), tạo hành lang pháp lý và định hướng rõ ràng.

Hạ tầng nền tảng: Đã hình thành và đưa vào khai thác các nền tảng số quan trọng: Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (đóng vai trò nền tảng dữ liệu cốt lõi), cổng Dịch vụ công quốc gia (DVCQG), và trục liên thông văn bản quốc gia.

Dịch vụ công trực tuyến: Tỷ lệ hồ sơ trực tuyến, đặc biệt là các dịch vụ công thiết yếu, tăng trưởng mạnh. Dịch vụ công quốc gia đã tích hợp hàng ngàn dịch vụ công trực tuyến mức độ 3, 4, giúp tiết kiệm chi phí xã hội.

Tại một số địa phương, hệ thống thông tin một cửa điện tử được đưa vào vận hành, dần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của đội ngũ công chức.

Chỉ số quốc tế: Việt Nam liên tục cải thiện vị trí trong bảng xếp hạng về Chính phủ điện tử/Chính phủ số của Liên Hợp Quốc, khẳng định sự nỗ lực và tiến bộ.

Tồn tại những khó khăn khiến cho quá trình chuyển đổi số chưa bứt phá

Mặc dù có tiến bộ, quá trình chuyển đổi số vẫn đối diện với các rào cản mang tính hệ thống:

Rào cản thể chế và pháp lý: Thiếu khung pháp lý đồng bộ về dữ liệu số, định danh điện tử và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Vấn đề chia sẻ và kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành còn nhiều khó khăn, chưa có cơ chế mạnh mẽ để xử lý tư duy "sở hữu dữ liệu cục bộ."

Vốn đầu tư phân tán: Nguồn vốn đầu tư cho công nghệ thông tin/CĐS còn dàn trải, thiếu sự tập trung ưu tiên cho các nền tảng dùng chung và CSDL quốc gia quan trọng.

Hạ tầng kỹ thuật chưa được tối ưu hóa và vận hành chuyên nghiệp, chưa có khả năng linh hoạt đáp ứng yêu cầu mới phát sinh.

Nhân lực và văn hóa số: Đội ngũ cán bộ, công chức còn thiếu kỹ năng số chuyên sâu và tư duy đổi mới. Văn hóa làm việc dựa trên giấy tờ và quy trình thủ công vẫn còn tồn tại.

An toàn, an ninh mạng: Tốc độ số hóa nhanh nhưng năng lực bảo vệ, phòng chống tấn công mạng chưa theo kịp, tạo ra các lỗ hổng bảo mật tiềm ẩn.

Xếp hạng quốc gia về chính phủ điện tử tuy có cải thiện nhưng mới ở mức trung bình trong khu vực.

Xác định mục tiêu và tiếp tục triển khai

Ngày 15 tháng 6 năm 2021, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 942/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển Chính phủ điện tử hướng tới Chính phủ số giai đoạn 2021–2025, định hướng đến năm 2030.

Mục tiêu tổng quát của chiến lược là xây dựng chính phủ số với mô hình hoạt động được thiết kế lại và vận hành chủ yếu dựa trên dữ liệu và công nghệ số. Chính phủ số phải đạt được các yêu cầu sau: có khả năng cung cấp dịch vụ công chất lượng cao hơn; đưa ra các quyết định kịp thời hơn; ban hành chính sách công tối ưu hơn; sử dụng nguồn lực quốc gia một cách hiệu quả hơn; qua đó kiến tạo phát triển, dẫn dắt tiến trình chuyển đổi số quốc gia, giải quyết hiệu quả các vấn đề lớn trong phát triển và quản lý kinh tế – xã hội. Mục tiêu đặt ra là hình thành chính phủ số vào năm 2030.

Với mục tiêu của chính phủ số Việt Nam đến năm 2025 là đạt được 3 nhóm mục tiêu cơ bản: Cung cấp dịch vụ chất lượng hơn (90-100% dịch vụ công mức độ 4), Vận hành hiệu quả hơn (90% hồ sơ công việc được xử lý trên môi trường mạng), và hình thành nền tảng dữ liệu (kết nối và khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu quốc gia). Việt Nam tiếp tục triển khai mạnh mẽ các chiến lược: tập trung xây dựng trung tâm dữ liệu quốc gia, phát triển nền tảng định danh số toàn dân, và thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt.

Vai trò của chuyển đổi số Chính phủ

Chính phủ số đóng vai trò then chốt trong việc kiến tạo sự phát triển và quản trị quốc gia:

Nâng cao hiệu quả và minh bạch: Tự động hóa quy trình, giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp, từ đó hạn chế tham nhũng, tăng tính công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan nhà nước.

Phục vụ người dân và doanh nghiệp: Cung cấp dịch vụ công tiện lợi, cá nhân hóa, giảm thời gian và chi phí tuân thủ thủ tục hành chính. Lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.

Thúc đẩy kinh tế số: Chính phủ số tạo ra nhu cầu lớn về công nghệ và dữ liệu, qua đó thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong khối doanh nghiệp công nghệ số, làm nền tảng cho sự phát triển kinh tế số.

Quản lý dựa trên dữ liệu (Data-driven Government): Việc số hóa và phân tích dữ liệu lớn giúp Chính phủ ra quyết định chính sách kịp thời, chính xác và hiệu quả hơn.

 Thách thức khi triển khai chuyển đổi số Chính phủ (Chính phủ số)

Bên cạnh những lợi ích đem lại và thực trạng chuyển đổi khả quan, chuyển đổi số dành cho chính phủ cũng có những thách thức nhất định trong quá trình triển khai:

 Khả năng thích ứng, làm việc, đổi mới tư duy của đội ngũ cán bộ

Bộ máy quản lý hành chính nhà nước được tổ chức theo cấp bậc và có những đặc thù riêng biệt trong hoạt động. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp chuyển đổi số trong các cơ quan nhà nước có vai trò chiến lược, nhằm phá vỡ phương thức quản lý và làm việc truyền thống của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức.

Đây là thách thức lớn nhất mang tính nhân tố con người. Sự kháng cự thay đổi (Resistance to Change), thói quen làm việc dựa trên giấy tờ, và thiếu kỹ năng sử dụng công nghệ mới của một bộ phận cán bộ là rào cản lớn đối với việc áp dụng các hệ thống số.

Nhà nước cần có những đề án về đào tạo nguồn nhân lực nhằm nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ, đổi mới tư duy, phong cách làm việc năng động, chuyên nghiệp để song cùng hành chính phủ, đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số.

 Vấn đề về an toàn thông tin mạng

Hoạt động chuyển đổi số chính phủ được tiến hành trên môi trường mạng, điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về tính an toàn, bảo mật của hệ thống dữ liệu và thông tin quốc gia. Các vấn đề liên quan đến an ninh chính trị, như nguy cơ về “chủ quyền không gian mạng”, “chiến tranh mạng”, và sự gia tăng của “tội phạm công nghệ cao”, đang tạo ra áp lực lớn đối với công tác quản lý nhà nước.

Để đối phó với những thách thức trên, nhà nước cần xây dựng và triển khai các giải pháp phần mềm chuyên biệt nhằm kiểm soát và lọc các nguồn dữ liệu độc hại có khả năng tác động tiêu cực đến sự hình thành tư duy của người dân và ảnh hưởng đến sự phát triển chung của đất nước.

Cơ sở hạ tầng thông tin chưa phủ khắp toàn quốc

Cơ sở hạ tầng thông tin (kỹ thuật, hệ thống mạng, máy móc,… là yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình chuyển đổi số.

Mặc dù hạ tầng mạng di động và cáp quang đã phủ rộng, nhưng chất lượng đường truyền ở vùng sâu, vùng xa vẫn còn hạn chế. Đặc biệt, việc thiếu các trung tâm dữ liệu chính phủ (Government Cloud) đồng bộ, an toàn và đạt chuẩn quốc tế là một rào cản lớn.

 Vấn đề về quản lý thất nghiệp

Chính phủ số và kinh tế số tạo ra tự động hóa, có thể dẫn đến dịch chuyển lao động và thất nghiệp cục bộ trong ngắn hạn. Chính phủ cần có chiến lược đào tạo lại (Reskilling) và nâng cao kỹ năng (Upskilling) cho lực lượng lao động để thích ứng với yêu cầu công việc mới.

Nếu không kiểm soát tốt, tình trạng mất cân bằng việc làm sẽ xảy ra, làm sụt giảm sự phát triển kinh tế của đất nước.

 Vấn đề về quản lý doanh nghiệp

Chuyển đổi số đòi hỏi Chính phủ phải có công cụ để quản lý các mô hình kinh doanh mới (Kinh tế nền tảng, Kinh tế chia sẻ) và đảm bảo công bằng về thuế (quản lý thuế thương mại điện tử xuyên biên giới), đồng thời hỗ trợ chuyển đổi số cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs).

Bên cạnh các đơn vị kinh doanh chân chính, một bộ phận nhỏ doanh nghiệp đang lợi dụng khe hở từ việc ứng dụng công nghệ để tiến hành “chuyển giá” trong các khâu của quá trình sản xuất kinh doanh nhằm trốn thuế. Điều này đặt ra áp lực không nhỏ cho các cơ quan thuế, quản lý khác của địa phương và nhà nước.

 Ứng dụng công nghệ vào chuyển đổi số Chính phủ

Chuyển đổi số chính phủ cần áp dụng những thành tựu công nghệ hiện đại như các công nghệ cốt lõi của cách mạng công nghiệp 4.0 là nền tảng không thể thiếu để kiến tạo chính phủ số:

Điện toán đám mây (Cloud Computing): Sử dụng các dịch vụ đám mây chính phủ (Government Cloud) để tối ưu hóa chi phí hạ tầng, tăng tính linh hoạt và bảo mật. Là xu hướng đầu tư hạ tầng bắt buộc.

Phân tích dữ liệu (Big Data Analytics): Khai thác dữ liệu lớn thu thập được từ các cơ sở dữ liệu quốc gia và hệ thống nghiệp vụ để phân tích, dự báo và ra quyết định chính sách hiệu quả.

Trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning): Ứng dụng trong việc tự động hóa dịch vụ công (Chatbots), dự báo kinh tế, phân tích rủi ro an ninh và tối ưu hóa hệ thống giao thông (Thành phố thông minh).

Internet vạn vật (IoT): Triển khai các cảm biến IoT để thu thập dữ liệu thời gian thực trong quản lý môi trường, tài nguyên, và giao thông đô thị.

5G và công nghệ di động: Tạo ra kết nối tốc độ cao, độ trễ thấp, là nền tảng cho các dịch vụ chính phủ điên tử trên thiết bị di động (Mobile Government) và các ứng dụng thành phố thông minh phức tạp.

Thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR): Ứng dụng trong đào tạo chuyên môn cho cán bộ, mô phỏng quy hoạch đô thị và dịch vụ trải nghiệm văn hóa công cộng.

Rô bốt: Ứng dụng Rô bốt phần mềm (RPA - Robotic Process Automation) để tự động hóa các tác vụ hành chính lặp lại, tiết kiệm thời gian và giảm lỗi.

Blockchain: Ứng dụng tiềm năng trong quản lý chuỗi cung ứng minh bạch, đăng ký quyền sở hữu tài sản (Đất đai), và xác thực danh tính an toàn. Blockchain có thể coi là một cuốn sổ cái, cho phép chính phủ lưu trữ hồ sơ an toàn, minh bạch. Hiện nay, công nghệ này được sử dụng nhiều trong quản lý tài sản công, quản lý quy trình bỏ phiếu, mua sắm,… của các cơ quan nhà nước.

 Tư vấn giải pháp chuyển đổi số trong cơ quan nhà nước

Để thúc đẩy chính phủ số bứt phá, cần tập trung vào các giải pháp chiến lược và đồng bộ:

Đột phá thể chế và pháp lý về dữ liệu:

Ưu tiên ban hành Luật về Dữ liệu/Luật Định danh số, tạo hành lang pháp lý mạnh mẽ cho việc thu thập, khai thác, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Xây dựng cơ chế "Dữ liệu mở theo mặc định" (Open Data by Default) để thúc đẩy chia sẻ dữ liệu an toàn giữa các cơ quan.

Đầu tư trọng tâm vào nền tảng dùng chung:

Tập trung nguồn lực tài chính để hoàn thiện trung tâm dữ liệu quốc gia và nền tảng đám mây Chính phủ thống nhất, thay vì đầu tư riêng lẻ.

Phát triển hệ thống "e-KYC và định danh số" toàn dân làm "chìa khóa vạn năng" cho mọi giao dịch hành chính.

Tăng cường an toàn thông tin theo mô hình 4 Lớp:

Thực thi nghiêm ngặt mô hình bảo vệ 4 lớp (lực lượng tại chỗ, chuyên trách, giám sát chuyên nghiệp và ứng cứu quốc gia) cho tất cả các hệ thống quan trọng.

Đầu tư vào các giải pháp Zero Trust Architecture (kiến trúc không tin cậy) để bảo vệ hệ thống trước các mối đe dọa nội bộ và bên ngoài.

Đổi mới tư duy và nâng cao kỹ năng số:

Triển khai các chương trình đào tạo "Lãnh đạo số" (Digital Leadership) cho cán bộ cấp cao.

Áp dụng các cơ chế thi đua, khen thưởng để khuyến khích cán bộ, công chức sử dụng và đổi mới trong môi trường số.

Kết luận

Chuyển đổi số của nhà nước Việt Nam là một hành trình tất yếu, không thể đảo ngược, nhằm đạt tới mục tiêu xây dựng một Chính phủ kiến tạo, hiệu quả và phục vụ. Những kết quả ban đầu đã tạo ra niềm tin và động lực, nhưng thách thức về thể chế, nhân lực và an toàn thông tin vẫn còn lớn.

Thành công sẽ đến khi Việt Nam thực hiện quyết liệt phương châm "Dữ liệu là cốt lõi, người dân là trung tâm". Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp về pháp lý, công nghệ tiên tiến, cùng với sự đổi mới tư duy của đội ngũ cán bộ, sẽ giúp Việt Nam vượt qua thách thức, bứt phá trong tiến trình xây dựng chính phủ số, góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của quốc gia.

Hoàng Thị Hải